بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٨
باب تفصيل « 1 »
دگرگونى در قول خداى - تعالى - « وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً » آمده است ، و سخن دربارهء آن ، در باب استعاره گذشت « 7 » ، و همان گونه كه گاهى چنانچه اوصاف متعدّد مىشود ، اعراب تغيير مىيابد ، تا مدح شخص موصوف به مدح مورد توجه قرار گيرد ، و بسيارى اوقات هنگام مدح يا ذمّ به منظور بالا بردن شخص ممدوح و يا پايين آوردن مقام شخص مورد ذمّ ، با قواعد ظاهرى اعراب مخالفت مىكنى ؛ و اللّه اعلم .
باب تفصيل « 1 »
باب تفصيل « 1 »
تفصيل بر دو قسم است : متّصل و منفصل :
تفصيل متّصل ، هر كلامى است كه در آن « أمّا . . . و امّا » واقع شود كه ما قبل امّا اجمال و ما بعد آن تفصيل است : مانند قول خداى - تعالى - : « يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ « 2 » » تا آخر كلام ، سپس خداى - تعالى - گفت : « وَ أَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ » تا آخر آيه ، و مانند قول خداى - عزّ و جلّ : « فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ « 3 » » ، سپس گفت : « وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ « 4 » » ، در آيه اوّل حسن جوار مراعات شده و رعايت آن بر رعايت ترتيب ( تفصيل ) مقدّم شده ، و در آيه دوم ترتيب رعايت شده است :
و امّا تفصيل منفصل : پس آن ، عبارت از تفصيلى است كه مجمل آن در سوره‌اى و مفصّل آن در سوره‌اى ديگر باشد و يا در يك سوره و ليكن دور از هم باشند ، مانند گفتار خداى - تعالى - در سوره المؤمنين : « قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ » تا آنجا كه مىگويد : « وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ » تا قول خداى - تعالى - : « فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ « 5 » » پس همانا قول خداى - تعالى - :
« وَراءَ ذلِكَ » ، اشاره اجمالى به محرّماتى مىباشد كه بتفصيل در قول خداى - تعالى - :
« وَ لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ » تا قول خداى - تعالى - « وَ أُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ « 6 » » بيان
( 7 ) ر ك : ص 125 همين كتاب . ( 1 ) - از اين باب در خزانة ابن حجّة ص 222 ، بحث شده است . ( 2 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيات 106 - 107 . ( 3 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيات 105 - 106 . ( 4 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 108 . ( 5 ) - سورة المؤمنون ؛ 23 ، آيات 1 و 5 و 7 . ( 6 ) - سورة النساء ؛ 4 ، آيات 22 ، 24 .