بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٠
باب تكميل « 1 »
( مؤمنان ) با قول خداى « أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ » كامل شده است . و مثل اين معنى است قول خداى - تعالى - : « مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ « 1 » »
و از بهترين مثالهايى كه در اين باب آمده قول خداى - تعالى - است : « فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَ لا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ « 2 » » پس همانا معناى كلام با جمله « ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ » تمام شده است ، و ليكن ظاهر آيه مورد اشكال است ؛ زيرا وقتى شخص ضعيف مىشنود كه خداوند ، بعد از بيان مورد تكذيب قرار گرفتن پيامبر ، او را امر كرده كه بگويد پروردگارش داراى رحمت گسترده است و به همين بيان اكتفا كرده ، مىپندارد كه رحمت وى چه‌بسا به دليل وسعتش كسى را هم كه پيامبرش را تكذيب كرده در بر مىگيرد ، ازاين‌رو خداوند با كلامى كه آورد و به سبب آن مدح خود را به مهربانى در حقّ دوستان ، با انتقام از دشمنان كامل نموده ( - با اين كلام ) از بروز اين احتمال جلوگيرى كرد و گفت : « وَ لا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ » ، و گواه اين كه رحمت هرچند متّصف به وسعت باشد ، جز نيكوكاران را فرانمىگيرد ، قول خداى - تعالى - است : « وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ « 3 » »
و از شگفتيهاى تكميل قول خداى - تعالى - است : « وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ « 4 » » ، پس تكميل در اين آيه پس از صحّت تقسيم آمده است ؛ زيرا دروغ ، مانند امور ديگر دو قسم است : مطلق و مقيّد ، مطلق ، آن در قول خداى - است : « وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً » و مقيّد آن در قول خداى - تعالى - است : « أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ » سپس آن قسم كه مقيّد است ، نيز در اين آيه دو قسم است ، قسمى كه در آن ، دروغگو درباره خداوند - سبحانه - خبر دروغ مىدهد ، و قسمى كه در آن ، دروغگو دربارهء خودش خبر دروغ مىدهد ؛ قسم اوّل در گفتار اوست « أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ و قسم دوم گفتار او « سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ » است ، و اگر در اين آيه به گفتارش : « أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ » اكتفا شده بود ، معناى مقصود تمام بود ، و ليكن خداى - سبحانه - دانا بود كه سخن ، خوب است ، پس از اتصاف به تماميّت متّصف به كمال شود ، پس گفت : « وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ » پس معنى با آن جمله ، پس از تماميت متّصف به كمال گرديد .
( 1 ) - سورة الفتح ؛ 48 ، آيه 29 . ( 2 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 147 . ( 3 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 156 - 157 . ( 4 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 93 .