بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢١٨

باب جمع ميان مختلف و مؤتلف « 1 »

قوانين الهى و فرمانبردارى خداوند وظيفه‌اى واجب ، و لازم است پيروى شود ، و هركس آن را مورد عمل قرار دهد اين وعده شامل او مىگردد ، و تجاوز از قوانين الهى معصيت است و « مخلوق را اطاعتى در معصيت خالق نيست » « 1 » پس موافقت با تجاوز كسى كه متجاوز از حدود الهى است جايز نيست ، و به آن سبب ضمير خالدا فيها ، مفرد آورده شده است .

و ديگرى معتقد شده كه ضمير ( خالِدِينَ فِيها ) ( در مورد مخلّدان در بهشت ) به منظور انسجام نظم كلام جمع آورده شد ؛ زيرا چون خداى - سبحانه - جنّات را با صيغه جمع آورد ، آن را با صيغه جمع در « خالِدِينَ » مجاور ساخت ، و چون « نار » را به لفظ مفرد آورد ، آن را با صيغه مفرد مجاور ساخت و گفت : « خالِداً فِيها » ؛ تا كلام به ملايمت و حسن جوار متّصف شود ، و بنابراين كلام داخل در باب ائتلاف الفاظ با معانى است ، و اين تأويل به حقيقت شبيه‌تر از وجه اوّل است .

و به نظر من ، ضمير « خالِدِينَ فِيها » ( مخلّدان در بهشت ) از آن جهت به صيغه جمع آورده شد كه هركس داخل بهشت شود ، صفت خلود يابد ؛ هرچند درجات خلوديافتگان متفاوت است ؛ و دليل آن قول خداى - تعالى - « وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ « 2 » » است كه شامل همه واردشوندگان مىگردد ، و در ميان دوزخيان كسانى هستند از قبيل كافران و منافقان كه متّصف به خلود ( در دوزخ ) مىباشند ، و كسانى مانند مؤمنان گناهكار كه مخلّد نيستند ، پس ، صيغه جمع در آنجا جايز آمد ، و در اينجا روا نشد ؛ زيرا خالدان در آتش يك گروهند ، چرا كه منافقان در حقيقت كافرانند ، و مخلّدان در جنّتها ، هرچند صفت خلود شامل همه آنهاست ، ليكن ، برحسب درجاتى كه به سبب كارهاى مقبولشان حايز گشته‌اند ، داراى گروهها و مراتبى مىباشند .

و مثال « جمع المختلفة و المؤتلفة » بر اسلوب شعر دوم در قرآن كريم ، قول خداى - تعالى - است : « قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا « 3 » » پس آنان گمان بردند كه ايمان تنها اعتراف به زبان است ، نه اعتقاد قلبى ، ازاين‌رو ، قول خداى - تعالى - « وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا » آمد درحالىكه با قول آنان « آمَنَّا » مؤتلف است ؛ و حال آنكه آنان معتقدند كه ايمان ، تنها اقرار به زبان است ، و قول خداى - تعالى - « قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا » با قول آنان « آمَنَّا » مختلف است ، و با قول خداى - سبحانه - « وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ » مؤتلف است ؛ و اللّه اعلم .

( 1 ) - نگاه كن به : مجلّد دوم الجامع الصّغير ص 402 ، چاپ بولاق ، و النهاية تأليف ابن الاثير ، ج 3 ص 46 ، چاپ بولاق ، سال 1311 ه . ( 2 ) - سورة الحجر ؛ 15 ، آيه 48 . ( 3 ) - سورة الحجرات ؛ 49 ، آيه 14 .