بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٧٥

باب مساوات « 3 »

يافته ، در عباراتى نه بيش از معنى و نه كمتر از آن آورده است .

اگر گفته شود : « كلمهء القوم » ، زايد و مانع از وصف آيه به مساوات است ، زيرا اگر از كلام افكنده و گفته شود : « و قيل بعداً للظالمين » ( معناى ) كلام بدون آن پايدار است .

در جواب گويم : « كلام از لفظ قوم بىنياز نيست ؛ چون خداى - سبحانه - در آغاز داستان گفته : « وَ كُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ « 1 » » ( و بعد از آن « 5 » ) گفت : « وَ لا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ » « 2 » ، لفظ قوم در آخر داستان با اتّصاف به صفت ظلم آمد تا عجز كلام به صدر آن بازگردد ، و دانسته شود قومى كه به طوفان هلاك شدند ، همان كسانى بودند كه نوح ( ع ) را به باد استهزا گرفتند ، پس آنان سزاوار عذابند ؛ و در نتيجه ، شخص سست ( خردى ) توهم نكند طوفان به وصف فراگيرى و شمولش بسا افرادى كه مستحق هلاكت نبودند به هلاكت رسانيده است ، لذا خداى - سبحانه و تعالى - خبر داد كه همه هلاك‌شدگان ، همان كسانى هستند كه ( در آيات پيش ) از ايشان و استهزايشان به پيامبر - كه به آن سزاوار هلاكت شدند - سخن به ميان آمد ، و همان كسانى هستند كه خداوند ايشان را به صفت ظلم موصوف گردانيد ، و به پيامبرش وعده داد كه غرقشان كند ، و او را از سخن گفتن با وى درباره ايشان نهى فرمود ؛ تا در نتيجه آن احتمال بر طرف شود ، و دانسته شود كه خداى - سبحانه - به وعده‌اى كه به پيامبرش داد عمل كرد ، و قوم ستمكارى را كه قبلا از ايشان و وصفشان سخن به ميان آورد و وعده داد كه غرقشان كند ، به هلاكت رسانيد ؛ و اللّه اعلم .

و بدان - همان‌طوركه گفته شده - بلاغت دو قسم است : ايجاز بدون اخلال ، و اطاله كلام بدون ايجاد ملال . و مساوات در هر دو قسم معتبر است .

و از نوع بلاغت ايجازى كه موصوف به وصف مساوات مىباشد ، قول خداى تعالى است : « وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ » « 3 » پس همانا معناى اين جمله در قول خداى تعالى : « وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً » « 4 » آمده است ، و ليكن كلام اول موصوف به

( 1 ) - سوره هود ؛ 11 ، آيهء 38 . ( 5 ) قسمت ميان دو هلال ترجمه عبارت متن « بعد ذلك » است ، و ليكن در اينجا بايد اشتباهى روى داده باشد ؛ زيرا آيه دوم در قرآن كريم قبل از آيه اوّل است ، بنابراين يا عبارت بعد ذلك تحريف از « قبل ذلك » است ، يا در نقل دو آيه تقديم و تأخير روى داده است . ( 2 ) - سورهء هود ؛ 11 ، آيه 37 . ( 3 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 179 . ( 4 ) - سورة الاسراء ؛ 17 ، آيه 33 .