بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٦٦
باب صحّت أقسام « 5 »
است : « أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً « 1 » » ، همان گونه كه در مقام بيان اهميّت آب : جايى كه گفته : « لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً » « 2 » ، سخن از حرمان از نعمت آب و آنچه در معناى حرمان است ، با تعبير « جعل » آمده ، و معنى « عطاء » در مورد كشت و كار ، با لفظ « زرع » ، و در مورد آب ، با لفظ « انزال » آمده است .
اگر گفته شود : « چرا در قول خداى : « لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً » « 3 » فعل ( جواب لو ) ، با حرف لام تأكيد شده و چرا حرف لام فعل جواب را در جمله مربوط به آب تأكيد نكرده جايى كه گفته است :
« لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً » « 4 » ؟
جواب گويم : « زيرا كشت و كار و روييدن آن و خشكيش بعد از سرسبزى تا حدى كه به صورت خاشاك درآيد ، از امورى است كه توهّم مىرود ، كار كشاورز باشد ، و به همين جهت ، خداى - سبحانه - گفت : « أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ » ، و يا مثلا ممكن است توهّم شود كه سرسبزيش از سيرابى ، و خشكيش از تابش خورشيد و بىآبى ، و يا به سبب تندبادهاى پىدرپى است ازاين‌رو خداى - سبحانه - خبر داد كه در حقيقت فاعل همه اين امور اوست ، و اوست كه مىتواند گياه را در حال نموّ ، و زمان جوانى و سرسبزيش ، خشكيده و هيزم قرار دهد ، پس چون احتمال اين توهم مىرفت ، بلاغت اقتضا كرد كه فعل « جعل » ، در مورد « زرع » با تأكيد همراه شود ، و به فاعل حقيقيش منسوب گردد . ولى چون فروفرستادن آب از آسمان ، امرى محال است ، و احتمال اين توهّم نمىرود كه فردى از افراد خلق قادر به آن كار باشد ، لذا تأكيد فعل « جعل » در « جعلناه أجاجا » ضرورت نداشت ؛ زيرا ممكن نيست كسى توهم كند كه فردى آب ، چه شور و چه شيرين از آسمان نازل مىكند ، كارى كه آسان‌تر و ساده‌تر از كار اوّل است .
و از جمله موارد صحّت اقسام قول خداى تعالى است : « الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ « 5 » » .
ملائمة للمعانى » و بدون اين عبارت كلام مؤلّف در اين كتاب ناقص است ، و عبارتى نظير عبارت مذكور در اين كتاب ، از قلم كاتبان نسخه‌ها افتاده است ؛ لذا ترجمه عبارت تحرير ، در اينجا افزوده شد . ( 2 ) - در نسخه اصل ، د ، س ، ث چنين بود [ واجب ] ، در نسخه « ا » و « ب » اوجب ( - واجب‌تر ) ضبط شده است . ( 1 ) - سورة الواقعة ؛ 56 ، آيات 63 - 65 . ( 2 ) - سورة الواقعة ؛ 56 ، آيه 70 . ( 3 ) - سورة الواقعة ؛ 56 ، آيه 63 . ( 4 ) - سورة الواقعة ؛ 56 ، آيه 70 . ( 5 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 3 ، 4 .