بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٩

باب تشبيه « 2 »

و هريك از اين دو نوع به نه قسم تقسيم مىشود ، و اين اقسام بر دو نوع است : متّحد ، و متعدّد .

تشبيه متّحد ، به تعداد ادوات پنجگانه تشبيه ، از تشبيه يك چيز به يك چيز تا تشبيه يك چيز به پنج چيز ، تقسيم مىپذيرد .

تشبيه متعدد به چهار قسم ؛ از تشبيه دو چيز به دو چيز تا تشبيه پنج چيز به پنج چيز ، تقسيم مىشود .

و از اين اقسام در كتاب عزيز بجز قسم اوّل نيامده است ، و آن تشبيه يك چيز به يك چيزى است كه به آن تصريح شده باشد . و در جاى ديگر تشبيه يك چيز به دو چيزى كه به هر دو تصريح نشده ، آمده است ، و به منظور رعايت ايجازى كه نظم قرآن بر آن استوار است ، از بيان بقيّه اقسام تشبيه با ذكر قراين بىنيازى تحقق يافته است .

مثال تشبيه يك چيز به يك چيز ، قول خداى تعالى - است : « فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ » « 1 » و مانند قول خداى عزّ و جلّ - در تشبيه حال منافقان به حال آتش‌افروز - :

« مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ » « 2 » ، و اين تشبيه از صادق‌ترين ، و زيباترين ، و نزديكترين « 5 » تشبيهات است .

و مثال تشبيه يك چيز به دو چيزى كه به هر دو تصريح نشده باشد ، قول خداى - تعالى - است :

« مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ » « 3 » ، كه خداوند - سبحانه - آنچه اينان انفاق مىكنند كه يك چيز است ، به باد سرد - با وصف اينكه تباه‌كننده كشت و زرع هر ستمكار به خويش است - تشبيه نموده است ، پس از اين كلام تصوّر مىشود كه يك چيز به دو چيز تشبيه شده كه آن عبارت است از تشبيه إنفاق به باد ، و به آنچه باد نابودش ساخته است .

و عكس اين تشبيه ، قول خداى تعالى است : « مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً » « 4 » ؛ زيرا كسانى كه توراة بر آنها بار شده جمع « 6 » هستند و « حمار » مفرد

( 1 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 176 . ( 2 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 17 . ( 5 ) عبارت متن « اقربه » است ، و شايد مقصود نزديكترين تشبيهات به حقيقت يا به ذهن شنونده باشد . مصحّح در ذيل از غير نسخه اصل وجه « اغربه » - يعنى بديع‌ترين - را ضبط كرده و همان‌طوركه اظهار داشته با سياق كلام مناسب‌تر است . ( 3 ) - سورة آل عمران ؛ 3 ، آيه 117 . ( 4 ) - سورة الجمعة ؛ 62 ، آيه 5 . ( 6 ) مقصود از جمع در اينجا ، جمع به معنى متعدّد است . و همچنين در عبارتى كه بعد از اين عبارت است .