بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٨
باب تشبيه « 2 »
تعالى - : « أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ » « 1 » و اين تشبيه ردّ كسى است كه منزلت جهاد را مانند عظمت مؤمن به خدا و روز قيامت قرار داده است . و آن معنى متضمّن كاملترين دليل عظمت مقام مؤمن به سبب داشتن ايمان است . و مبيّن اين است كه هيچ مخلوقى كه درجه ايمانش مانند او نيست ، در مرتبت او قرار داده نمىشود ؛ و از اين معنى است قول پيامبر ( ص ) - يا آنگونه كه گفته است « 6 » : « لحرمة رجل مؤمن عند اللّه أعظم ممّا طلعت عليه الشمس » .
و اين تشبيه - مقصودم مطلق تشبيه صناعى است - بر دو قسم است : قسمى با ادات ، و قسمى بدون ادات .
و ادوات تشبيه پنج است : كاف ، كانّ ، شبه ، مثل ، مصدر با تقدير ادات ، و فايده حذف ادات تشبيه تحقق نزديكى مشبه به مشبّهبه است .
و برخى از علماى بيان تشبيه محذوف الاداة را از باب استعاره قرار دادهاند و آن را از باب تشبيه قرار ندادهاند ، و بيشتر آنان بر خلاف اين عقيدهاند .
و برخى از مصادر را نمىتوان اداتى با آن مقدّر گرفت ، مانند گفتار شاعر : [ بسيط ]
فانّما هى اقبال و ادبار « 2 »
كه به معنى « ذات اقبال و ذات ادبار » مىباشد .
و برخى انواع تشبيه را چارهاى جز تقدير ادات نيست ، مانند : قول خداى - تعالى - : « وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ « 3 » » ، درحالىكه ( آن از دو قسم تشبيه « 7 » ) - يعنى دو قسم مصادر - نيست .
مثال تشبيه همراه با ادات قول خداى تعالى است : « مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ « 4 » » .
و مثال تشبيهى كه بدون ادات آمده قول خداى - تعالى - است : « وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ « 5 » » .
( 1 ) - سورة التوبة ؛ 9 ، آيه 19 . ( 6 ) توضيح اين عبارت در باب حسن تضمين ( ص 152 ) آورده شد . ( 2 ) - اين مصراع ، عجز بيتى است از « خنساء » كه صدر آن چنين است : « ترتع ما رتعت حتى إذا ادّكرت » ، الخزانة تأليف بغدادى ، ص 207 ، الكامل ص 737 چاپ اروپا ، سيبويه ج 1 ص 169 . ( 3 ) - سورة الاحزاب ؛ 33 ، آيه 6 . ( 7 ) عبارت متن ميان دو هلال : « و هو من غير قسمى التشبيه » است ، بجاى آن ، در تحرير ، باب تشبيه ( ص 161 ) : « و هو من غير القسمين » آمده كه شايد صحيحتر باشد . ( 4 ) - سورة النور ؛ 24 ، آيه 35 . ( 5 ) - سورة النّمل ؛ 27 ، آيه 88 .