بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٤

باب افراط در وصف « 3 »

« فانت غيث الورى لا زلت رحمانا « 1 » »

و امّا « الرّحمن » همراه الف و لام ، كسى جز خداى - عزّ و جلّ - به آن وصف نشده است . زيرا رحمت او بر هر چيز گسترش دارد ، و خالق - سبحانه - را صفتى كه در آن شريك نداشته باشد جز آن صفت نيست .

« فعّال » معدول از فاعل براى مبالغه ، مانند : قول خداى - تعالى - : « وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ » « 2 » ، « علّام الغيوب « 3 » » ، « توّاب رحيم « 4 » » ، « فعّال لما يريد « 5 » » .

« فعول » معدول از فاعل ، براى مبالغه ، مانند : غفور « 6 » ، شكور ، ودود .

« فعيل » معدول از فاعل ، براى مبالغه ، مانند : عليم ، حكيم ، سميع ، بصير ، حسيب ، وكيل ، عظيم .

اين چهار وزن از شش وزن مبالغه ، در « كتاب عزيز » وارد شده است .

بقيّهء شش وزن عبارت است از :

« مفعل » معدول از فاعل ، براى مبالغه ، مانند « مدعس » معدول از داعس ، و مطعن معدول از « طاعن » .

« مفعال » معدول از فاعل ، براى مبالغه ، مانند مطعام ، از طاعم ، و مقدام از قادم .

اين دو وزن را مثالى در كتاب كريم نيست .

و قسم دوم از اقسام مبالغه را نيز مثالى در قرآن مجيد نيست . و آن عبارت است از : استعمال صيغهء عام بجاى صيغهء خاص ، مثل اينكه گويى : « أتانى النّاس كلّهم » ( همهء مردم نزد من آمدند ) در صورتى كه تنها يكى از ايشان نزدت آمده ، و منظورت از اين تعبير ، تعظيم است ، و از جمله مواردى كه ملحق به اين قسم است ، هرچند از هر جهت منطبق بر آن نيست ، قول خداى - تعالى - است :

( 1 ) - بيت فوق از شاعرى از بنى حنيفه است كه اسمش دانسته نشد ، وى با آن بيت مسيلمه كذّاب را مدح مىكند . و صدر آن بيت اين است : « سموت بالمجد يا ابن الاكرمين ابّا . الكشاف زمخشرى ، ج 4 ، ص 25 ( الشواهد ) تنزيل الآيات [ على شواهد الابيات ] تأليف محبّ الدين افندى ملحق به اين تفسير چاپ مصطفى محمد ، سال 1354 ه . ( 2 ) - سورة طه ، 20 ، آيه 82 . ( 3 ) - سورة المائدة ؛ 5 ، 116 . ( 4 ) - سورة الحجرات ؛ 49 ، آيه 12 . ( 5 ) - سورة البروج ؛ 85 ، آيه 16 . ( 6 ) در عبارت متن بعد از « غفور » كلمه « رحيم » نقل شده كه در محلّ خود واقع نشده و از مثالهاى فعيل است . لذا از متن ؛ امثلهء فعول حذف شد .