بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤٥

باب التفات « 3 »

مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ « 1 » » و مانند قول خداى تعالى ، - پس از خبر از اينكه ستايش مخصوص پروردگار جهانيان است - : « إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ « 2 » » و يا انصراف از صيغه متكلّم به صيغهء ( خطاب « 3 » ) ، مانند قول خداى تعالى : « إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ « 4 » » كه پس از آن ، در حالت انصراف از تكلم به إخبار گفت : « فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ « 4 » » . و يا انصراف از خطاب به اخبار ( غيبت ) است و آن عكس اولين آيهء مذكور در اين باب است ، مانند قول خداى تعالى : « حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ « 5 » » . و يا انصراف از « اخبار » به تكلّم است ، مانند قول خداى تعالى : « وَ اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها « 6 » » و اين التفات ضدّ التفات واقع در سورهء « الكوثر » است . ( و يا انصراف از تكلّم به اخبار است و آن عكس آيه قبلى است [ ؟ ] ) مانند قول خداى - تعالى - : « إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَ ما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ « 7 » » .

و در كتاب عزيز از باب التفات نوعى بسيار جالب آمده ، كه آن را مثالى در شعر نيافتم ، و خداوند مرا به يافتن آن نوع راهنمايى نموده و آن عبارت از اين است كه متكلّم در كلام خود ، نخست دو موضوع را بياورد ، سپس خبرى دربارهء موضوع اول بيان دارد و آن را رها كند ، و خبرى دربارهء موضوع دوم بياورد ، آنگاه از خبر دربارهء موضوع دوم بازگردد و به خبر دربارهء موضوع اول بپردازد ، مانند قول خداى تعالى : « إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ وَ إِنَّهُ عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ « 8 » » كه از وصف انسان منصرف و به وصف پروردگار او پرداخته است ، آنگاه درحالىكه از وصف پروردگار

( 1 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 6 . ( 2 ) اصل عبارت متن چنين است : « او الانصراف من التكلّم الى المخاطبة كقوله تعالى : « إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ » ، همان‌طوركه ملاحظه مىشود ، مثال با ممثل تطبيق نمىكند ، بنابراين يكى از دو احتمال وجود دارد ، اوّل اينكه قسمتى از متن افتاده ، و آن التفات از متكلّم به مخاطب است ، كه آن عبارتى شبيه به اين عبارت بايد باشد : « ما لى لا اعبد الّذى فطرنى و اليه ترجعون » او الانصراف من التكلّم الى الاخبار . . . ، احتمال دوم اينكه مؤلّف قسم التفات از تكلّم به خطاب را بيان نكرده است و تركيب « الى لمخاطبة » در متن ، در اثر اشتباه مؤلّف يا كاتبان بجاى « الى الاخبار » ثبت شده است . و ليكن احتمال دوم ارجح است ، چون بنابراين كه اين سخن منقول از ابن المعتز باشد در كتاب « البديع » وى ( باب الالتفات ص 106 ) بحثى از التفات از تكلّم به خطاب نشده است . ( 3 ) - سورة الحمد ؛ 1 ، آيه 4 . ( 4 ) - سورة الكوثر ؛ 108 ، آيات 1 - 2 . ( 5 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيه 22 . ( 6 ) - سورة فاطر ؛ 35 ، آيه 9 . ( 7 ) - سورة فاطر ؛ آيات 16 - 17 . ( 8 ) - سوره العاديات ؛ 100 ، آيات 6 ، 7 ، 8