بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤٤

باب التفات « 3 »

كه آن زبونى عرب از مقابله با سوره‌اى از قرآن است ، نوع ديگرى از اعجاز بگنجاند ، تا اين خبر بر زبان پيامبرش جارى شود ، در نتيجه پس از تحقّق آن ، دليلى بر صدق نبوّت پيامبر باشد ؛ و لذا پيش از اينكه سخن اول را با گفتارش : « فَاتَّقُوا النَّارَ » كامل كند ، در ردّ مكذّبان و تثبيت مؤمنان گفت :

« وَ لَنْ تَفْعَلُوا » و تأخير اين جمله به صورتى كه گفته شود : « فان لم تفعلوا فاتّقوا النّار و لن تفعلوا » ممكن بود ، و ليكن اين تقديم و تأخير را تأثيرى در نظم كلام است كه چنان جلال و شكوهى براى آن در دلها به وجود مىآورد كه قابل وصف نيست ، و براى اين تأثير ، جز وقوع « تجنيس ازدواج « 4 » » در قول خداى : فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا » - نظير « فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ « 1 » » سبب ظاهرى نيست ، و سبب معنوى اين تأثير چيزى جز تقديم اين امر مهمّ نمىباشد ؛ زيرا افزودن آيتى از آيات نبوّت به كلام ، مقدّم بر موعظه است .

و امّا شرح التفات در قول خداى تعالى در آيه دوم : « وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ » از اين قرار است كه : چون خداى سبحانه بر بشر - پس از بيان اينكه پدرشان بدون لباس از بهشت خارج شد - منّت نهاد ، و خواست تقوا را - و آن ترس از اين است كه مبادا خداوند در اثر پيروى از شيطان نعمتهايش را از انسان سلب كند - به يادشان آورد ، و به آن تشويقشان كند ، لذا پيش از به پايان بردن سخن دربارهء امتنان ، فرمود : « وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ » زيرا تقوا از جمله امور شايسته امتنان است .

و در اين آيه تأخير اين جمله به شكلى كه گفته شود : « قد انزلنا عليكم لباسا يوارى سوآتكم و ريشا ذلك من آيات اللّه و لباس التقوى ذلك خير » مانند آيه قبل ، ممكن بود ؛ ليكن از آن جهت آنچه مىتوانست مقدم باشد ، مؤخّر شد تا در كلام نوعى از محاسن لفظى كه به آن « تعطف » گفته مىشود - و آن با آمدن كلمه لباس در اول و آخر كلام است - تحقّق يابد ؛ تا از وقوع فاصله ميان الفاظ منسجم با الفاظ نامتجانس دورى شود ، و در نتيجه كلام ، به صفت ائتلاف متّصف گردد . اين شرح التفات بنا بر نامگذارى قدامه بود .

امّا ابن المعتزّ « 2 » در تعريف التفات گفته است : « التفات عبارت است از انصراف متكلّم از سخن دربارهء غايب به سخن دربارهء مخاطب ، مانند قول خداى تعالى : « إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ « 3 » » و مانند قول خداى سبحانه : « أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ

( 1 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 194 . ( 4 ) مؤلف در باب تجنيس ص 37 - 38 ( ص 27 - 28 متن بديع القرآن ) از آن به عنوان جناس مزاوجت نام برده است ، و در تحرير ص 453 از رمّانى آورده كه وى ازدواج راى داخل در باب تجنيس دانسته است . ( 2 ) - البديع ص 106 . ( 3 ) - سورة الاحزاب ؛ 33 ، آيه 50 .