بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤٣
باب التفات « 3 »
مىكرد .
و نيز مثل آن آيه است ، قول خداى تعالى : « وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ « 1 » » و ترتيب دو مقدّمه و ترتيب نتيجه در اين كلمات اين است كه مىگوييم : آنچه خدا بخواهد تحقّق مىيابد ، و آنچه نخواهد ، تحقّق نمىپذيرد ، و اگر خداوند مىخواست « بلعام « 2 » » را با آيات خود بالا برد ، نمىگذاشت از آنها جدا شود و ليكن خداى سبحانه نخواست او را بالا ببرد ، و مانع جدا شدنش از آن آيات نشد ، و بالا نرفت ، و كسى كه به اوج نرفته ، به زمين فرومانده است .
باب التفات « 3 »
باب التفات « 3 »
قدامه در تفسير آن گفته است « 4 » : « التفات عبارت از اين است كه متكلّم مطلبى را آغاز كند ، پس شكّى دربارهء آن به وى دست دهد ، يا پندارد كه مخالفى مطلب وى را ردّ كرده ، و يا سؤال كننده‌اى ، وى را دربارهء آن مطلب يا سببش مورد سؤال قرار داده است ، پس متكلّم پيش از پايان مطلب بازمىگردد ، و به رفع شك دربارهء آن و يا تأييد و تقرير و يا بيان سببش مىپردازد » .
مثال آن قول خداى تعالى است : « فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ « 5 » » و قول خداى سبحانه : « يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ « 6 » » پس همانا خداى - سبحانه و تعالى - اراده فرموده آيه تحدّى را با بيان يك خبر غيبى
( 1 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، 176 . ( 2 ) - بلعام بن باعوراء : پادشاه « مدين » ( پيكى ) سوى او فرستاد ، تا به دين خود دعوتش كند ، و به او ثروت بخشيد و دارايى واگذار كرد . پس بلعام پيرو دين او شد ، و دين موسى را رها كرد ، و آيهء گذشته ، و آيهء بعد از آن ، دربارهء وى نازل شده است ( الجامع لاحكام القرآن ، ج 7 ، ص 319 ، چاپ دار الكتب المصريّة » ( 3 ) - التفات از « التفات الانسان من يمينه الى شماله و من شماله الى يمينه » گرفته شده ، و فايده آن به طور كلّى اين است كه وقتى گوينده ، در سخن ، از اسلوبى به اسلوب ديگر منتقل مىشود ، سخن او بيشتر به دلها مىنشيند ، و براى شور و حال شنونده بهتر است و انگيزه استماع او مىگردد . منابع بحث اين باب : العمدة ، ج 2 ص 44 ، الكامل ج 2 ، ص 3 ، و رغبة الآمل ، ج 6 ص 128 ، بديع ابن معتز ص 106 ، نقد الشّعر ص 287 ، الصناعتين ص 392 ، التبيان تأليف زملكانى ص 122 ، روضة الفصاحة ص 42 ، بديع ابن منقذ ص 6 ، المفتاح ص 227 ، المثل السائر ص 254 ، خزانة ابن حجّة ص 59 ، و نهاية الارب ، ج 7 ، ص 116 ، حسن التوسّل ص 56 ، الطراز ، ج 2 ، ص 131 . ( 4 ) - نقد الشعر ، تأليف قدامه ، ص 53 ، چاپ « الجوائب » سال 1302 ه . ( 5 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 24 . ( 6 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، 26 .