بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤١

باب مذهب كلامى « 4 »

به « النّكت « 1 » » موسوم است ، و در تفسيرش ؛ « الجامع الكبير » سخن از تشكيك در كلام ( به منظور مبالغه در عدل و مماشات با خصم « 8 » ) را با قول خداى - تعالى - : « قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ « 2 » » ، و قول خداى - سبحانه - : « وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ « 3 » » ، و قول خداى - سبحانه - : « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا « 4 » » ، و قول خداى - عزّ و جلّ - : « إِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ كُلٌّ فِيها خالِدُونَ « 5 » » ( سخن از تشكيك در كلام را با اين آيات ) بيان داشته است « 9 » ، لازمهء معناى آيهء اخير اين است كه اينان خدا نيستند ، پس آتش‌زنه دوزخند ، و لازمهء آيهء قبل نيز چنان است ، و تقدير آن چنين مىشود :

« لكنّهما ما فسدتا فليس فيهما آلهة الّا اللّه » ( ليكن آسمان و زمين تباه نگشتند ، پس در آنها خدايانى غير خدا نيست ) .

و از جمله آيات متضمّن مذهب كلامى گفتار خداوند است : « وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ » « 6 » ، وجه استخراج نتيجه ، از دو مقدّمه‌اى كه در اين جمله مىباشد ، اين است كه گفته شود : « الكفّار لا يدخلون الجنّة « 10 » حتّى يلج الجمل فى خرم الابرة . و الجمل لا يدخل فى خرم الابرة ابدا فهم لا يدخلون الجنّة ابدا . زيرا تعليق شرط بر امر محال ، مستلزم محال بودن تحقّق مشروط است .

و از جمله نظاير اين آيات ، از اين باب ، قول خداى تعالى است : « إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ « 7 » » . پس اين دو آيه متضمّن نتيجه‌اى است كه از دو مقدّمه صحيح بدست‌آمده ، و به

( 1 ) - النّكت فى اعجاز القرآن ص 97 . ( 8 ) عبارت داخل پرانتز ترجمه عبارت « للمبالغة فى العدل و المظاهرة فى الاحتجاج » است و آن نصّ عبارت « النّكت ص 97 است ، بجاى آن در بديع القرآن للمبالغة فى العدل للاحتجاج » نقل شده كه ناقص و محرّف است . ( 2 ) - سورة الزخرف ؛ 43 ، آيه 81 . ( 3 ) - سورة الروم ؛ 30 آيه 27 . ( 4 ) - سورة الانبياء ؛ 21 ، آيه 22 . ( 5 ) - سورة الانبياء ، 21 ، آيات 98 - 99 . ( 9 ) سياق كلام مؤلّف ايجاب مىكند كه همه اين آيات در النّكت و التفسير الكبير رمّانى آمده باشد ؛ در صورتى كه دو آيه اخير در « النّكت نقل نشده است ، بنابراين يا آن دو آيه تنها در تفسير نقل شده ، و يا سهوى رخ داده است . ( 6 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 40 . ( 7 ) - سورة الكوثر ؛ 108 ، آيات 1 و 2 . ( 10 ) مصحّح بعد از كلمه : « الجنّة » لفظ « ابدا » را از غير نسخه اصل افزوده ، و به نظر مىرسد وجود آن زائد است ، و بدون آن معناى استدلال صحيح‌تر مىباشد .