بديع القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٣٣

باب تجنيس « 1 »

« وَ لكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ » « 1 » و قول خداى - عزّ و جلّ « مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ » « 2 » ، و قول خداى - جلّ اسمه - « وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ « 3 » » .

و مثال فرع چهارم ، كه مسمّى به تجنيس تحريف است - و اختلاف صيغه دو كلمه متجانس با قرار دادن حرفى است بجاى حرفى ديگر كه با حرف اوّل قريب المخرج و يا متّحد المخرج مىباشد - مثل قول خداى تعالى است : « وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ « 4 » » .

مثال فرع پنجم ، و آن تجنيس ترجيع است ، كه تجنيس « ناقص » و تجنيس تبديل ناميده مىشود ، و آن تجنيسى است ، كه در يكى از دو كلمه حرفى باشد كه در كلمه ديگر نباشد ، و همه حروف كلمه ديگر در كلمه متجانسش موجود باشد ، و آن بر سه قسم است : قسمى كه حرف اضافى در اوّل كلمه واقع شود ، مانند قول خداى تعالى : وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ « 5 » » ، و قسمى كه حرف اضافى ، در وسط كلمه است ؛ مانند قول خداى تعالى : « وَ إِنَّهُ عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ ، وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ » « 6 » ، و قسمى كه حرف اضافى در آخر كلمه است ؛ مانند قول خداى - تعالى - « ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ « 7 » » .

مثال فرع ششم - و آن تجنيس عكس است ، و تعريف آن ، اين است كه يكى از دو كلمه ، با تقديم برخى از حروف بر برخى ديگر ، عكس كلمه ديگر باشد - مانند قول خداى تعالى : أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ « 8 » » .

و بقيّه فروع تجنيس را - به سبب اينكه تركيب آن دالّ بر تصنّع و تكلّف است - مثالهايى از كتاب عزيز نيامده است ، و همانا اصول تجنيس در آن آمده است .

و همه مثالهايى كه از اصول و فروع بيان داشتيم ، مثالهاى قسم تجنيس لفظى بود . و امّا مثال براى تجنيس معنوى ، آن مثال قول خداى تعالى « قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ » « 9 » در مقايسه با قول خداى :

( 1 ) - سورة القصص ؛ 28 ، آيه 45 . ( 2 ) - سورة النساء ؛ 4 ، آيه 143 . ( 3 ) - سورة الصّافّات ؛ 37 ، آيه 72 ، 73 . ( 4 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 36 . ( 5 ) - سورة القيامة ؛ 75 ، آيه 29 - 30 . ( 6 ) - سورة العاديات ؛ 100 ، آيه 7 - 8 . ( 7 ) - سورة النحل ؛ 16 ، آيه 69 . ( 8 ) - سورة طه ؛ 20 ، آيه 94 . ( 9 ) - سورة الكافرون ؛ 109 ، آيه 1 .