بيرجندنامه ( فارسى ) — الصفحة ٦٦
فصل دو خانه‌هاى مسكونى
يك لتى خانه‌ها و اتاق‌ها ( به‌ويژه در روستاها ) با يك نوع قفل و بند چوبى باز و بسته مىشد كه در ديوارهء كنارهء در تعبيه مىگرديد و با يك كليد چوبى كه دستهء آن بر كليد عمود بود قطعه چوب زبانه مانندى را به پشت در مىرساندند و آن را از پشت مىبستند . اين قفل و بند را « كليدان » ( كليدا [ ن ]
kalido [ n ]
) مىناميدند و به حفره و سوراخى كه در ديوار كنار در و محلّ اين « كليدان » بود « كل كليدان » ( كل كليدا [ ن ]
kole kalido [ n ]
) مىگفتند .
در بيرجند ساختن خانهء چند طبقه جز در بناهاى اعيانى مرسوم نبود ولى در برخى از خانه‌ها و بر روى بعضى از ساباطهاى مجاور خانه‌ها اتاق‌ها يا « سراچه » ( سراچه
serace
) هايى براى سكونت مىساختند . به اين نوع بناها « بالاخانه » ( بالاخانه
bala xone
) يا « بالابام » ( بالابا [ ن ]
bala bo [ n ]
) مىگفتند . اين بناها به وسيلهء پلكان‌هايى كه معمولا از هشتىخانه يا از توى كوچه به پشت‌بام مىرفت با خانه يا كوچه ارتباط پيدا مىكرد . اين پلكان‌ها و نيز پلكانى كه خانه را با پشت‌بام مربوط مىكرد « راه‌بام » ( رابا [ ن ]
rabo [ n ]
) و هركدام از پلّه‌ها را « راه‌زينه » ( رازينه
razine
) مىناميدند .
خانه‌ها معمولا هم‌سطح كوچه يا اندكى بلندتر و گاه پايين‌تر ( به اقتضاى وضع زمين ) از آن بود و در زمين‌هايى كه بيم رطوبت مىرفت اتاق‌هاى خانه را اندكى برجسته‌تر از كف حياط مىساختند . اتاق‌هايى را كه از كف حياط يك يا دو پلّه بلندتر بود « ور كرسى
var korsi
» مىگفتند .
در خانه‌هاى اعيانى و باغ منزل‌هاى نزديك نهر قصبه‌گاه « حوض خانه » اى هم مىساختند كه حوض آن از آب قصبه پر مىشد و يا آب قصبه از ميان حوض آن مىگذشت ، تعداد اين نوع خانه‌ها بسيار كم بود .
در خانه‌هاى كشاورزان و حتّى خانه‌هاى مردم طبقهء متوسّط - در انتهاى يك ايوان يا صفّه و يا دهليز - جايى گود براى كارگاه پارچه‌بافى ( كرباس‌بافى ) در نظر مىگرفتند كه به آن « كل كار
kole kar
» مىگفتند و معمولا بانو و دختران خانه در آن به بافتن كرباس و پارچه‌هاى نخى مىپرداختند .
فرش معمولى اتاق‌ها بيشتر نمد ، قاليچه ( گبّه
gabbe
) ، پلاس ، گليم و مانند آن‌ها بود ، استفاده از قالى ( قالى [ ن ]
qali [ n ]
) اختصاص به طبقات مرفّه داشت . حتّى طبقات متوسّط و تقريبا برخوردار هم كمتر از قالى استفاده مىكردند و تنها اتاق پذيرايى آن‌ها با قالى مفروش بود در حالى كه بيرجند يكى از مراكز مهمّ قالىبافى ايران بود و هست و قالىهاى آن شهرت جهانى داشت و دارد . استفاده از پرده‌هاى كلفت در اتاق‌هاى زمستانى و پرده‌هاى نازك در اتاق‌هاى تابستانى معمول بود . بعضى اتاق‌ها شاه‌نشين داشت و گاه ميان آن و اتاق تجيرهايى ( تجر
tajer
)