بيرجندنامه ( فارسى ) — الصفحة ٦٢
فصل دو خانه‌هاى مسكونى
جلوى آن‌ها مىآويختند كه از انظار پوشيده باشد و از گنجه‌ها براى اشياء قيمتى كه مىخواستند از ديد ديگران پنهان بماند استفاده مىكردند . در برخى از اتاق‌هاى زمستانى يك بخارى ديوارى ( اجاق ) نيز تعبيه مىشد كه مانند يك « شومينه » بود و زمستان‌ها در آن آتش مىافروختند و از نور و گرماى آن بهره‌مند مىشدند و گاهى هم روى آن خوردنىها و غذاهايى مىپختند . اين اجاق‌ها دودكش و هواكشى به پشت‌بام داشتند .
علاوه‌بر اين اتاق‌ها آشپزخانه يا مطبخ ( مدبخ
medbax
) ، زيرزمينى ( زرزمينى
zer zamini
) آبريزگاه يا مستراح ( خلا
xala
) و انبارهاى ويژه نگهدارى بوته ( ساور
savar
) و هيزم ( كنده
Konde
) و حتّى طويله‌اى براى مركب صاحبخانه ( بسته به نياز و توانايى او ) ساخته مىشد . همهء خانه‌هاى كشاورزان براى جادادن چهارپايان و مواشى « طويله » داشت ولى از مردم ديگر تنها كسانى كه اسب يا خر يا قاطرى داشتند طويله‌اى در خانهء خود مىساختند .
آشپزخانه ويژگىهاى فراوان داشت : تعدادى اجاق كوچك و بزرگ براى پختن غذا ، تنور براى پختن نان ، يك تخت كه حدود يك متر از كف آشپزخانه بلندتر بود براى خمير كردن آرد و جا دادن تغارها ، در زير اين تخت چند « پرخوّ
parxow
» تعبيه مىشد كه در بعضى از آن‌ها ديگ‌ها و « قلف » ها را مىگذاشتند و در برخى زغال و نيمسوز و . . . نگهدارى مىكردند . در ميان آشپزخانه چاهكى براى ريختن آب‌هاى زيادى - به‌ويژه آبى كه از آبكش كردن برنج حاصل مىشد - حفر مىكردند كه به آن « چاه آبريز » و ( چا اوّ رز
ca ow rez
) يا آبريز ( اوّ رز
ow rez
) مىگفتند . در برخى از آشپزخانه‌ها « آبريز » را در پاى ديوار آشپزخانه و كوچه‌ها مىساختند و مجرايى در پاى ديوار ايجاد مىكردند كه آب‌ها از آن به كوچه مىرفت . معمولا يك تشتك سرخالى كه لولهنگى در كف آن بود پاى ديوار نصب مىكردند و لولهنگ آن را از آن مجرا عبور مىدادند و آب‌هاى دور ريختنى را در آن تشتك مىريختند كه به كوچه مىرفت .
سقف آشپزخانه معمولا گنبدى بود و در بالاى آن سوراخ هواكش و دودرويى بود كه « خول »
( xul )
ناميده مىشد . علاوه‌بر اين « خول » سوراخ‌هايى شبكه مانند نيز در بالاى ديوار جنب تنور ايجاد مىكردند ؛ آن خول و اين سوراخ‌ها نورگير ، هواكش و دودروى آشپزخانه بودند .
در برخى از خانه‌ها علاوه‌بر آنچه در روى زمين ساخته مىشد در زيرزمين و زير اتاق‌ها هم اتاق‌هايى احداث مىكردند كه « زيرزمينى » ( زر زمينى
zer zamini
) نام داشت و از آن‌ها براى نگهدارى برخى اشياء مانند صندوقخانه‌اى استفاده مىكردند و يا برخى از موّاد فاسد شدنى را در آن مىگذاشت كه سالم بماند . هم‌چنين در تابستان‌ها براى فرار از گرما به آن‌ها پناه مىبردند و به‌ويژه بعد از ظهرها در آن‌ها استراحت مىكردند .
آبريزگاه يا مستراح ( خلا
xala
) را در گوشه‌اى از حياط و با فاصله از اتاق‌هاى نشيمن