بيرجندنامه ( فارسى ) — الصفحة ٥٨٠
فصل يك شعرهاى محلّى
تا دنيا دنياست پايدار و جاودان خواهند بود .
" شعر " همچنان كه در ميان " اهل ادب " يعنى " خواصّ " و فرهيختگان دوستدارانى فراوان دارد نزد توده و عامّهء مردم يعنى " عوام " نيز مورد توجه است و علاقه و اعتقاد مردم ما به " شعر " تا بدان پايه است كه مىبينيم گاهى به‌جاى آوردن " دليل " و " شاهد " به " شعر " استناد مىكنند و گاه با خواندن بيت يا ابياتى مشكلى را حلّ و دشوارى را آسان و حتّى طرف خود را مجاب مىنمايند ؛ از اينجاست كه مىگوييم " شعر " ما دو مسير را پيموده و مىپيمايد : يكى در ميان اديبان و فرهيختگان و ديگر در بين عامّهء مردم و از اين نظر به دو نوع منقسم مىشود :
يكى " ادبى " و به زبان رسمى ( فارسى درى ) و ديگرى " عاميانه " و به گويشهاى محلّى كه هر كدام مختصّات و ويژگىهاى خود را دارد .
در اين نوشتار سخن از نوع اخير يعنى " شعر عاميانهء بيرجند " در اوايل قرن حاضر در ميان است - آن هم به اختصار - زيرا بيم دارم كه اگر از اين فراتر روم " مثنوى هفتاد من كاغذ شود " .
دربارهء شعر فارسى ( درى ) در بيرجند مرحوم آيتى در " بهارستان " خود - پس از پژوهش بسيار - آنچه را بايد نوشته است . مقالهء چهارم بهارستان آيتى " در ذكر بزرگان و رجال خطّهء قاين است " كه در آن نام و شرح احوال همهء شاعران آن سرزمين - از ديرباز تا زمان حيات مؤلّف - در شمار بزرگان آن ناحيه آمده و نمونه‌هايى از اشعارشان نيز نقل گرديده كه مرا از تفصيل در اين باب بىنياز كرده است . « 1 »
از شاعرانى كه نام و شرح‌حال و نمونهء اشعارشان در " بهارستان " آمده نامبردگان زير حدودا و با تقريب در دورهء پژوهش من - و يا در پاره‌اى از آغاز و يا پايان آن - در بيرجند مىزيسته‌اند : « 2 »
آيتى ، آية اللّه حاج شيخ محمّد باقر گازارى ، متخلّص به " صافى "
آيتى ، آية اللّه حاج شيخ محمّد حسين
آيتى ، شيخ مرتضى
آيتى ، شيخ محمّد تقى
آيتى ، سرهنگ على ، متخلّص به " ضيايى "
ارغوانى ، محمّد حسين
حقيقى ، ملّا محمّد حسين صاحبكار ، متخلّص به " وحشى "
( 1 ) . آيتى . " بهارستان " . مقالهء چهارم ، صص 394 - 149 . ( 2 ) . نام‌ها بر پايهء حرف نخست نام خانوادگى اشخاص - به‌ترتيب نويسه‌هاى الفباى خطّ فارسى نوشته شده و نشان شأن و منزلت علمى و يا مرتبت و مقام شاعرى آنان نيست .