تاريخ علم كلام در ايران و جهان — الصفحة ٣٢٣

56 . عبد الرزّاق لاهيجى ( وفات ، 1072 ه . ق . )

قم آمده و در آنجا ساكن بوده » به قمّى نيز شهرت يافته است .

لاهيجى كلام را از متكلّمان زمان ، و حكمت را از صدر الدين شيرازى ( وفات ، 1050 ه . ق . ) فرا گرفته ، و به دامادى صدر الدّين نيز مفتخر شده است . وى مذهب تشيّع داشته و ذوق عرفان نيز چشيده بوده است . برخى گفته‌اند كه با وجود تبحّر در كلام و فلسفه ، در علوم نقلى بويژه حديث و فقه و اصول فقه بصيرت چندانى نداشته است ( افندى ، رياض العلماء ، 3 / 114 - 115 ، 1401 ه . ق . ) ولى اين قول را نمىتوان پذيرفت ، چه مطالعهء آثار او ، بويژه شوارق الالهام ، سرمايهء ايمان ، و گوهر مراد ، نادرستى آن را آشكار مىسازد ، و احتمال زياد مىتوان داد كه صاحب رياض اين سخن را از راه خصومت حاكم در ميان اهل عقل و اهل شرع گفته باشد . خوانسارى او را چنين توصيف كرده است .

« . . . او فاضلى متكلّم و حكيمى متشرّع و اديبى محقّق و پژوهشگرى هوشمند بود ، و در عين منطقى بودن انشايى لطيف و دلپذير داشت » ( روضات الجنات ، 352 - 353 ) . در اينجا نيز مىتوان پرسيد كه « آيا منطقى بودن با انشاى لطيف داشتن منافات دارد ؟ »

لاهيجى در كلام ، حكمت و منطق آثارى از خود بر جاى نهاده است كه مهم‌ّترين آنها از اين قرار است :

1 . شوارق الالهام فى شرح تجريد الكلام ، كه اصل كتاب از خواجه نصير الدّين طوسى است . اين شرح تمام نيست و مؤلّف تنها مباحث امور عامّه و آنچه را كه متعلق به وجود و اقسام آنست ، بيرون كشيده و شرح داده است .

2 . شرح هياكل النور ، كه اصل كتاب از فيلسوف اشراقى شهيد ، يحيى بن اميرك سهروردى است .

3 . رسالة فى حدوث العالم ، كه در آن ازلى بودن و قدم عالم را رد كرده است .

4 . حاشيه بر حاشيه حكيم خفرى بر الهيات شرح تجريد .

5 . حاشيه بر شرح اشارات ، كه اصل آن از ابن سيناست و شرح آن از خواجه طوسى . و در نوشته‌هاى خود ، به ويژه گوهر مراد ، از اشارات شيخ استفاده بسيار كرده ، و عبارات آن را عينا نقل مىكند .

6 . الكلمات الطيبة ، در محاكمه ميان سيّد داماد و صدر المتألهين شيرازى ، در باب اصالت وجود و ماهيت . كه بهترين آثار او بشمار مىرود .

غير از اين كتابها نيز كتابهايى به تازى در مباحث فلسفى نوشته ، و در فارسى نيز آثارى دارد .

- دو تأليف مشهور او كه به زبان فارسى نوشته شده عبارت است از : سرمايهء ايمان ، و