تاريخ علم كلام در ايران و جهان — الصفحة ١٥٨
فصل هفتم آفريده يا ناآفريده بودن قرآن
فصل هفتم آفريده يا ناآفريده بودن قرآن
فصل هفتم آفريده يا ناآفريده بودن قرآن
يكى از مسائل مهمّى كه دربارهء قرآن مجيد از آن بحث كرده‌اند ، و آن مسأله « بعد » سياسى هم يافته ، مسألهء مخلوق ( آفريده بودن ) يا قديم ( ناآفريده ) « 1 » بودن آن است . براى روشن شدن موضوع نيازمند به بيان مقدّمهء كوتاهى هستيم .
از متكلمان اسلامى ، معتزله ، به توحيد صرف خداوند اعتقاد راسخ داشتند ، و به همين دليل منكر بودند كه خداوند صفاتى زايد بر ذات خود داشته باشد ، زيرا اين امر موجب مىشود كه صفات خدا - همچون علم ، قدرت و حيات - مانند ذات او ازلى و قديم باشند ( زيرا نمىتوان تصوّر كرد كه ذات خدا آنى بىصفت علم ، يا قدرت و يا حيات موجود باشد ) . و نتيجه اين مىشود كه غير از ذات قديم خدا ، صفات علم و قدرت و حيات نيز قديم باشند ، و اين امر به « تعدّد قدماء » و به « تكثّر در ذات واجب » مىانجامد ، كه نوعى شرك است . معتزله براى آن كه خداوند را داراى صفات علم و غيره بدانند ، و هم از اعتقاد به تعدّد قدما و تكثّر در ذات و وقوع در شرك احتراز جويند ، مىگفتند صفات خدا عين ذات اوست نه زايد بر ذات او ؛ به عبارت ديگر ذات خدا عين علم او و عين قدرت او و عين ارادهء اوست . امّا اهل حديث ، و به پيروى از آنها اشاعره ، معتقد بودند كه چون خداوند خود را به اين صفات ( چون عالم ، حىّ ، قادر ، مريد و جز آنها ) خوانده است ، ناچار بايد گفت كه اين صفات در او هست ، و غير ذات او است و چون نمىتوان خدا را يك لحظه بدون صفات علم ، حيات ، اراده و قدرت خواند ، ناچار
( 1 ) . واژه‌هاى « آفريده » و « ناآفريده » را نظامى عروضى سمرقندى ( - چهار مقاله ، 3 و 40 ، قزوينى - معين ) به جاى « حادث » ، « محدث » و « مخلوق » ، و « قديم » به كار برده است و ترجمهء رسايى است « بارى تعالى و تقدّس . . . در كتاب نامخلوق و ناآفريده مىفرمايد لئن شكرتم لأزيدنّكم . . . » و « و كلام ناآفريده گواهى همىدهد بر صحّت اين قضيّت . . . » .