تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٧٦
فصل پنجم از باب دؤم « در ذكر آنج كفته‌اند در أمر خراج بروزكار عجم و در اسلام »
را كفت ، كمان مىبرم كه تو زياده بر آنج زمين طاقت دارد وضع كردهء و بنهاده ، سهل كفت كه : من بر زمين ننهادم مالى ، الّا كه آن را طاقت بيشتر از آن بوده » .
و أبو علىّ كاتب « 1 » در « كتاب همدان » در حديثى طويل ياد كرده است ، كه :
جون رشيد بهمدان مىكذشت ، چون بر پشتهء آمد كه بر ضيعتهآىء همدان ، و مواضع آن مشرف بود ، هيچ عمارتى ظاهر نديد ، و هيچ كسى كه بعمارت و زراعت مشغول باشد . آن را به دو ناپسنديده يافت ، و از خرابىء آن پرسيد ؟
او را كفتند كه : خرابىء اين در ايّام عامل‌شدن ، و پيش ازو و پس ازو بوده .
رشيد كفت : مردى از أهل اين كورهء را پيش من حاضر كردانيد .
قاسم بن حكم عربى « 2 » را به حضرت او آوردند ، و اين قاسم بهمدان متولىء شغل قضا بود .
رشيد كفت كه : از جه سبب اين شهر شما خراب شده است ، و خراب‌كنندهء آن كه بوده است ؟
قاسم كفت : عاملان شرّير اين شهر را خراب كردانيدند ، بسبب زيادتى مال و خراج .
رشيد كفت : از جملهء مال كه بر اهل اين شهر كه تعيين شده است كه بدهند - و آن ششهزار هزار درهم است - هزار [ هزار ] درهم بذيشان بخشيدم .
قاسم كفت : بذين قدر حال ايشان بصلاح مبدّل نمىآيد .
رشيد كفت : دو هزار هزار درهم بخشيدم ، و وضع كردم .
قاسم كفت : بذين قدر هم حال ايشان بصلاح مبدّل نميشود .
رشيد كفت : كه سهزار هزار درهم كم كردم .
( 1 ) . أبو على ، عبد الرحمن بن عيسى بن حمّاد همدانى ، معروف به كاتب بكر ، كه پيشتر شرح حال او گذشت . ( 2 ) . نام او در فهرست « كتاب اخبار القضاة » محمد بن خلف بن حيّان وكيع : 3 / 48 آمده است ، ولى در متن كتاب آن را نيافتم .