تاريخ قم ( طبع مرعشى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٦

فصل چهارم از باب دوم « در ذكر اختلاف ضرائب « 1 » خراج بقم ، تا آنكاه كه شيخ ابو الحسن عبّاد بن عبّاس « 2 » رحمه اللّه ، آن را در سنهء خمس و ثلثين و ثلثمائه « 3 » ، مقرر و معيّن كردانيد . و در ذكر نجوم و دفعات مال خراج ، و رسوم و مؤن و اخراجات آن ، و رسوم صدقه بقم »

بودند ، همچنين در مرتبهء خود قرار داد ، و مقرّر كردانيد .

و آن دستور معروف و مشهور كشت ب « دستور عبّاد » ، مترجم و مفسّر « 1 » ، و منسوب بسنهء اربعين و ثلثمائه « 2 » .

پس مردم ازين زحمت و بلا و ظلم خلاص يافتند ، و ايمن شدند از زيادتى و افرونى كه عاملان بعد از آن بر ضريبهء خراج ايشان زياده كنند . و همه اوقات و ساعات أبو الحسن عبّاد را بدعآء خير ، و جميل « 3 » نصفت و عدالت ياد مىكردند ، و ترحّم مىفرستادند . و تا غايت از آن روزكار باز تا بذين ايّام « 4 » حمد او مىكويند ، و فعل او را ستايش مىنمايند ، و روح او را بروح و ريحان « 5 » ، و ترحّم و رضوان ، از حضرت رحمن مىطلبند ، و اللّه أعلم و أحكم .

* * *

( 1 ) . يعنى قانون ( دستور عبّاد ) نوشته‌شده به زبان عربى را ، به فارسى ترجمه نموده ، و پيرامون آن شرح و تبصره‌هاى براى اجراى آسان آن قرار داده شد . ( 2 ) . سال 340 هجرى ، احتمالا اين تاريخ متعلق به دوره‌اى است كه آن دستور به صورت قانون مدوّنى درآمد ، و مورد عمل عاملان خراج قرار گرفت ، و گرنه عبّاد بن عباس در سال 335 هجرى ( يا 334 ) به گفته « تاريخ قم » و ديگر مؤرخين ( وفيات الاعيان : 1 / 232 ) وفات يافت . ( 3 ) . جميل : نيكوئى ، يعنى او را بر نيكوئى انصاف و عدل ستودند . ( 4 ) . يعنى از هنگام تدوين آن دستور و تنفيذ آن ، تا زمان تدوين تاريخ قم همچنان مردم بر روح عبّاد بن عباس ترحم نموده ، و از او به نيكوئى ياد مىكردند . ( 5 ) . اشاره به اين كه خداوند تعالى عبّاد بن عباس را مشمول وعده خود در آيه شريفه : فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ ، واقعه : آيه 88 و 89 نمايد .