خلاصة التجارب ( طبع جديد ) — الصفحة ٦٠
حالات كليه نبض
و مقياس معتمد در معرفت اين انواع و غيرها اگر چه مقدار نبض معتدل نوعى يا صنفى يا شخصى بود ، ليكن چون واسطه ادراك ، پوست سر انگشتان دست است از اين جهت در تشخيص ملاحظه آن نسبت اضافه به مقادير اصابع نيز كنند :
چنانچه طويل آن را گويند كه اندر درازى رگ سر هر چهار انگشت را از دست معتدل در كوچكى و بزرگى از آن صنف آگاه سازد .
و قصير آن را گويند كه سر يك انگشت را بيش آگاه نسازد .
و معتدل بينهما آن را گويند كه از سر يك انگشت بيشتر و از سر چهار انگشت كمتر آگاه سازد .
و عريض آن را گويند كه در پهنا از عرض سر انگشتان خيلى فراگيرد .
و ضيق آن را گويند كه اندكى را فراگيرد و آن را دقيق نيز نامند .
و معتدل بينهما ظاهر است .
و شاهق يعنى عميق آن را گويند كه در انبساط چنان به سر انگشتان برآيد كه گويا غوص خواهد كرد اندر آن و آن را مشرف نيز نامند .
و منخفض آن را گويند كه در انبساط سخت اندك نمايد .
و معتدل بينهما ظاهر است .
و چون اين انواع تسعه را با يكدگر تركيب كنيم بىشك به حسب هر قطرى از حالى از احوال مذكوره خالى نخواهد بودن . مجموع اين بيست و هفت قسم مركب ثلاثى از ضرب سه در نه حاصل آيد ، برين وجه :
اول طويل عريض شاهق و اين را در عرف اطباء عظيم گويند .
دوم قصير دقيق منخفض و اين را صغير گويند .
سوم عريض شاهق قصير و اين را غليظ گويند .
چهارم مشرف عريض معتدل در طول و قصر و اين را نيز غليظ گويند .
پنجم طويل منخفض ضيق و اين را دقيق گويند .
ششم منخفض ضيق معتدل در طول و اين را هم دقيق گويند .
هفتم طويل عريض منخفض .
هشتم طويل ضيق عميق .
نهم طويل عريض معتدل در عمق .
دهم طويل ضيق معتدل در عمق .
يازدهم طويل معتدل در عرض و عمق .
دوازدهم طويل شاهق معتدل در عرض .
سيزدهم طويل منخفض معتدل در عرض .
چهاردهم قصير عريض منخفض .
پانزدهم قصير عريض معتدل در عمق .
شانزدهم قصير ضيق عميق .
هفدهم كوتاه نيك معتدل در عمق .
هيجدهم كوتاه شاهق معتدل در عرض .
نوزدهم قصير منخفض معتدل در عرض .
بيستم قصير معتدل در عرض و عمق .
بيست و يكم ضيق عميق معتدل در طول .
بيست و دوم عريض معتدل در طول و عمق .
بيست و سوم عريض منخفض معتدل در طول .
بيست و چهارم ضيق معتدل در طول و عمق .
بيست و پنجم شاهق معتدل در طول و عرض .
بيست و ششم منخفض معتدل در طول و عرض .
بيست و هفتم معتدل در اقطار ثلثه .
و اما حالت ثانيه كيفيت كوفتن شريان بود در انبساط سر انگشتان را و اين سه قسم بود : قوى و ضعيف