خلاصة التجارب ( طبع جديد ) — الصفحة ٢١
ج ) معرفى خلاصه التجارب
در بيان امراض مقعده و شرح و معالجات آن‌ها .
در احوال گرده و امراض كلى و معالجات آن‌ها .
احوال مثانه و امراض وى و معالجات آن‌ها .
در احوال آلات تناسل و امراض مخصوص به مردان و معالجات .
در بيان آلات توالد و پستان و امزجه مختلفه رحم و امراض مخصوصه به زنان و معالجات آن‌ها ، دلايل حصوص حمل و تدابير احوال حوامل و منع حمل .
در بيان احوال پشت و مفاصل و پاىها و معالجات آن‌ها .
در بيان سموم و ادويه زيانكار و حيوانات گزنده و ترياقات و خوردن سم‌ها و داروهاى مضر و علاج كسانى كه زهرى بر ايشان وارد شده به خوردن و غيره .
در بيان بعضى تراكيب كه عمده‌اند در معالجات و در كتب اطباى اين ملك نيستند .
در بيان الفاظ غريبه كه متعارف اطبا است و تدبيرات بعضى ادويه از طبع و احراق و سحق و تنقيه و پروردن و غسل و كشيدن روغن و گرفتن رب .
واقعيت اين است كه خلاصه التجارب گذشته از آن كه آيينه تمام‌نماى پزشكى اسلامى است و گذشته از آنكه واجد بسيارى از تجربيات پزشكى خود مولف است ، نشان‌دهنده كوشش مولف براى به دست دادن كامل يك دوره اصول مبانى و روشهاى تجربى پزشكى نيز هست .
دوره كاملى كه ناقض عنوان « خلاصه » براى كتاب خلاصه التجارب است . آيا اين خلاصه واقعا متن خلاصه شده متنى بزرگتر در پزشكى است ؟ در لابلاى كتاب چنين چيزى به چشم نمىخورد . اما چرا بهاء الدوله اين عنوان را به كتاب داده است ؟ او از يك‌سو كتاب را « خلاصه » ناميده و از سوى ديگر در ابتداى باب دوم كتاب ، در ابتداى بحث درباره حفظ صحت تمامى اثر كوتاهى از پدر خود درباره حفظ صحت را آورده است ( البته خود به صراحت از اينكه اين اثر از پدرش مىباشد ياد كرده است ) . بنابراين معماى ما درباره آنكه چرا اين كتاب « خلاصه التجارب » ناميده شده همچنان باقى است .
از خلاصه التجارب نسخه‌هاى خطى بسيارى باقى مانده است . تقريبا در هريك از كتابخانه‌هاى ايران يك يا چند دست‌نويس از اين كتاب وجود دارد . براساس گزارشى كه احمد منزوى ( 1375 ش جلد 5 صفحه 3431 ) تهيه نموده از اين كتاب تقريبا 35 دست‌نويس در ايران و 20 نسخه نيز در خارج از ايران وجود دارد .
اين كتاب چهار بار در هندوستان به چاپ رسيده و جالب آنكه در هر چهار بار نام مولف آن به نادرستى نه بهاء الدوله رازى ، بلكه حكيم علوى خان دهلوى ذكر شده است . تاريخ اين چاپ‌ها عبارت‌اند از :
دهلى ، 1283 ق ؛ كانپور ، لشكور ، 1292 ق ؛ كانپور ، لشكور ، 1323 ق ؛ كانپور ، لشكور ، 1325 ق ،
در ديگر آثارى كه درباره پزشكى ايران در شبه قاره تاليف شده‌اند اين خطا تكرار شده و مولف كتاب ، علوى خان دهلوى دانسته شده است ( منزوى ، 1382 ش ، صفحه 13 ، جلد 1 ، صفحه 553 ) . از بهاء الدوله رازى كتاب ديگرى نيز باقى مانده است به نام هديه الخير ( يا هدايت الخير ) كه شرح چهل حديث عرفانى است ( از اين كتاب نسخه‌هاى خطى متعددى باقى مانده است نك :
تاج‌بخش ، 1377 ش ، صفحه 651 ) و رساله و با و طاعون ( منزوى ، 1379 ش جلد 5 ، صفحه 3760 ) به قرينه اينكه در رساله‌اى راجع به آبله از رساله بهاء الدوله رازى درباره آبله ياد شده مىتوان به نتيجه رسيد كه