احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٢٤

فصل دويم در استدلال بر منطبع بودن صور جزئيه در نفس ناطقه

چون متوجه به صور فايضه نباشد عالم بودن نفس به او به علم حضورى محال خواهد بود ، از آن جهت كه متعلق علم و مضاف إليه علم در اين وقت آن چيز است كه او را متغير ساخته است نه صورت فايضه كه ما به العالمية اوست . پس بايد كه نفس ما دامى كه متوجه به آن چيز است كه آلت او را متغير ساخته است ، عالم باشد به آن چيز به علم حصولى أولا و بالذات نه به صور « 1 » و مثالات مرتسمه در آلت به علم حضورى بالذات و به ممثّل منه آن صورت به علم حصولى يا به علم حضورى بالطبع ، چنان‌كه مشهور است ، فثبت المطلوب .

و ايضا چنان‌كه پيشتر از حكماى قديم گفته شد كه نفس ناطقه وقتى كه متعلق به بدن هيولانى مىشود ، ساذج محض و به منزلهء طفلى است كه محتاج به غذاى ضعيف ، مثلا شير باشد تا به سبب تغذّى به غذاى ضعيف ، متغذى به غذاى قوى ، مثلا نان تواند شد . و گفته شد كه صور جزئى و معانى جزئيهء نورانيه به منزلهء غذاى ضعيف و معانى كليهء نورانيه به منزلهء غذاى قوى اوست . پس حالا ببينيد اى مسلمانان كه چيزى كه غذا و كمال چيزى باشد بايد كه متصل به او بوده به عنوان حال به محل متحد باشد يا در صندوق او باشد و او به آن غذا و كمال از دور مشاهده كند و هرگز متغذّى و مستكمل به او نشود .

ببينيد تفاوت فهم متقدمين و متأخرين را كه از كجاست تا به كجا .

و أيضا شك نيست كه نفس ناطقه چون نار محسوس را ببيند شبح شكل و لون و مكان او را مشاهده مىكند ، و شبح زمان خاص او را نيز ادراك مىكند . و چون در همان آن متوجه شود به نار محسوس ديگر و از او به نار محسوس ديگر منتقلا و متعاقبا ، ماده محسوس را ادراك [ مىكند ] ، و بعد از آن از آنها متوجه مىشود به نار محسوس اولين ، حكم مىكند به يقين كه شبح شكل و لون همين آتش را و شبح مكان و زمان او را ادراك كرده بودم به علم حصولى ، يعنى حكم مىكند كه ادراك اول من مر اين نار را مثل آن ادراك نيست كه پيشتر كرده بودم اين نار را . و شك نيست كه در حين اين حكم ، شبح نارهايى « 2 » كه پيشتر ادراك كرده بود به شرط حضور ماده ، بعد از غيبت آنها از باصره ، در

( 1 ) . ( م ) : بصو . ( 2 ) . ( م ) : نارهاى .