احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى )
- المؤلف: عليقلى ابن قرچغاى خان
- الوفاة: 1091
- القسم: الطب
- الناشر: احياء كتاب دفتر نشر ميراث مكتوب - تهران
فهرس الكتاب
- جلد اول
- فهرست مطالب
- پيشگفتار
- مقدمه مصحح
- معرّفى احياى حكمت
- نكاتى دربارهء شرح حال ، اساتيد و آثار على قلى بن قرچغاى خان
- شرح حال و زندگانى مؤلف
- اساتيد
- آثار على قلى بن قرچغاى خان
- شيوه و مكتب فلسفى مصنّف « ره »
- مكتب اصفهان
- نگاهى اجمالى به مباحث كتاب
- احياى حكمت
- فضيلت علم و حكمت نظرى
- امور عامهء مطلقه بر سبيل مصادرات
- تعيّن و اقسام آن
- حقيقت جنس ، فصل ، نوع و شخص
- ما به التشخّص
- تغاير و اقسام آن
- فنّ اوّل در طبيعيّات
- تعريف علم طبيعى و موضوع آن
- شرح اسم جوهر و عرض
- اقسام عرض
- اقسام جوهر
- تركّب اجسام
- حقيقت و ماهيت مكان
- حيّز
- حركت
- زمان
- عدد
- عدم مساوقت وحدت و وجود
- قوهء مصوّره
- در بيان ماهيت و حقيقت نفس
- بساطت و تجرّد نفس ناطقه انسانى و فلكى
- نحوهء ادراك محسوسات خمس
- قواى باطنى
- افعال نفس ، قواى باطنى و آلات آنها
- مراتب ترقى نفس ناطقه
- ابطال تناسخ نامناسب
- شرح اسم نبى ، رسول و امام
- فن دوم در الهيّات
- تقسيم علم الهيّات
- صدق و كذب و حق و باطل
- عام و خاص ، كلى و جزئى
- درباره اعراض نسبيّه
- ماده اولاى عنصرى و سماوى
- مذهب مصنف دربارهء وجود
- نظر مصنف - ره - درباره اصالت وجود يا اصالت ماهيت
- جعل
- علت و اقسام آن
- اثبات واجب الوجود و علة العلل
- اثبات توحيد واجب الوجود
- علم و اقسام آن
- عرضيت علم حقيقى حصولى و حضورى
- علم و شعور مطلق
- وجود ذهنى
- سلسلهء معلولات
- جواز صدور كثير از واحد
- كيفيت صدور
- حدوث عالم
- معاد عقلانى و جسمانى
- روش تصحيح متن
- هماهنگ كردن رسم الخط
- جدا كردن عناوين اصلى و فرعى
- قدردانى و سپاس
- مقدمهء مصنّف
- مقدمه اوّل « 5 » در بيان فضيلت علم و حكمت نظرى
- مقدمهء دويم در بيان حقيقت حكمت ارسطوئيين و شناختن مبدأ نزول حكمت به حكماى يونان متداولا إلى أن ينتهى و يختم بكمالها و بهائها بخاتم الحكماء الإلهيين و ممدوح سيد المرسلين و خاتم النبيّين ، ارسطاطاليس حشره اللّه مع الأئمة الطّاهرين
- مقدمهء سيوم « 3 » در بيان شروط وصول به أقصى درجهء ايمان و أعلا مرتبهء سعادت ، حكمت و عرفان كه نهايت مراتب قوّت و منزلت شيعيان امير المؤمنين - عليه السّلام - است در نزد بارى تعالى
- مقدمهء چهارم در بيان امور عامّهء مطلقه كه ضرور است ذكر آنها بر سبيل مصادرات ،
- فصل اوّل در شرح اسم أجلاى تصوّرات بديهيّه كه امر و هو و شىء است « 1 »
- فصل دويم در تقسيم امر و هو و شىء و ممكن أن يشار إليه مطلق
- فصل سيوم در شرح اسم امور مذكوره
- فن اوّل در طبيعيات
- باب اوّل در اثبات تركّب اجسام بسيطه از ماده و صورت نوعى و توابع آنها و اين مشتمل است بر دو مقاله :
- مقالهء اوّل در مدخل و مصادرات طبيعيّات و اين مشتمل بر هفت فصل است :
- فصل اوّل در تعريف علم طبيعى و موضوع او و مسايل او و مبادى موضوع و مسايل او
- فصل دويم در بيان شرح اسم جوهر و عرض
- فصل سيوم در بيان رسم ديگر از براى مطلق عرض و اقسام آن
- فصل چهارم در بيان تعداد معانى جوهر
- فصل پنجم در بيان تعداد معانى عرض
- [ فصل ششم در بيان اين كه كم متصل بما هو كم متصل فى الخارج چنان كه اسم و حد او دلالت مىكند مقدار متجزى الذات بالقوهاى است كه توهم توان كرد در او حدود مشتركه نه مؤلف از امور غير متجزى الذات ]
- فصل هفتم در بيان معانى اتصال و انفصال و قابل اتصال و انفصال
- مقالهء دويم در بيان اجسام بسيطهء فلكيه « 1 » و عنصريه و أحوال آنها و اين مشتمل بر هشت فصل است :
- فصل اوّل در بيان آراى حكماى متقدمين و متأخرين در بساطت و تركّب اجسام سماوى و عنصرى و ابطال مذاهب سخيفه
- فصل دويم در بيان اينكه اجزاى خارجى اجسام بسيطه اسطقسيه و اجسام بسيطه سماويه بما هو شخص خارجى مركب من الأجزاء الخارجيه ، مركب از دو جوهر على حده اصيلى است كه يكى ماده اولاى متجسم به جسم تعليمى است ، دويم صورت نوعى او ، و وجود صورت جسمى لغو و لا يعنى است
- فصل سيوم در تفتيش اينكه آيا به سبب طريان قطع و فصل بر جسم تعليمى شخصى يا به سبب بطلان و فساد صورت نوعى اسطقسى ، جسم تعليمى و صورت نوعى شخصى هريك بكلّه باطل و مرتفع مىشود از مادهء اولى ،
- فصل چهارم در بيان شكل طبيعى اجسام بسيطه
- فصل پنجم در بيان حقيقت و ماهيّت جهت
- فصل ششم در بيان حقيقت و ماهيت مكان
- فصل هفتم در بيان حقيقت و ماهيت حيّز
- فصل هشتم در بيان حقيقت و ماهيت حركت
- باب دويم در تعداد اجسام بسيطهء سماويه و عنصريه و احوال آنها و اين مشتمل بر يازده مقاله است
- مقالهء اوّل در بيان وحدت و كثرت مادهء اولاى فلكى و عنصرى
- مقالهء دويم در بيان حقيقت و تحقيق بروج إثنا عشريّة
- مقالهء سيوم در كيفيت تركّب و توحّد افلاك كليّهء سبعهء سياره از افلاك جزئيه و غير افلاك جزئيه
- مقالهء چهارم در بيان اينكه حركت مستديرى بالذات ثابت است از براى فلك نه بالعرض ، چنانكه حركت مستقيمى بالذات ثابت است از براى اجرام عنصرى نه بالعرض . و بيان اينكه حركت مستديرى بالذات حركت نفسانى است نه طبيعى ، و از نفسانى ، نفسانى وجدى و اضطرارى است نه نفسانى ارادى و اختيارى
- مقالهء پنجم در بيان ممتنع بودن خرق و التيام و تخلخل و تكاثف در اجرام فلكى به حسب سنّت و عادت الهى
- مقالهء ششم در بيان اينكه حركت مستديرى بالذات فلك ، شعورى وجدى است نه شعورى ارادى
- مقالهء هفتم در بيان حقيقت و ماهيّت زمان
- مقالهء هشتم « 1 » در بيان ثبوت [ و ] وجود عدد در خارج و بيان ما به القوام وجود شخصى او در خارج و بيان ماهيت و ما به القوام ذات بذاته او و بيان علت قابلى و فاعلى او
- فصل اوّل در بيان ثبوت و وجود عدد در خارج
- فصل دويم در بيان ما به القوام وجود خاص او در خارج كه اجزاى اوست در خارج متخصصا بمعروضها
- فصل سيوم در بيان حقيقت و ماهيت عدد
- فصل چهارم در بيان علت قابلى عدد
- فصل پنجم در بيان علّت فاعلى [ عدد ]
- فصل ششم در بيان تعداد اقسام وحدت بما هى وحدت
- فصل هفتم در بيان طريق صدور اعداد حقيقيه از فاعل به جعل بالتّبع
- مقالهء نهم در بيان تناهى و لا تناهى و بيان اينكه اينها از عوارض ذاتيهء كمّ بما هو كمّ است ، اعم از اينكه متصل الذات باشد يا منفصل الذات ، و هريك از آنها قارّ باشد يا غير قارّ . و بر غير مقولهء كمّ ، اگر گفته شود بالعرض و بالاستعاره خواهد بود نه بالذات و نه بالحقيقه
- مقالهء دهم در بيان مذاهب قائلين به أدوار و أكوار
- مقالهء يازدهم در بيان اجسام بسيطهء اسطقسيهء أربعه و كيفيّات فاعله و منفعلهء آنها
- باب سيوم در بيان اجسام ممزوجهء غير مزاجيه و آثار حادثه در باطن أرض و جبال و در ما بين سماء و أرض كه آثار علويّه عبارت از آن است و اين مشتمل بر بيست و هشت فصل است
- فصل اوّل در بيان اقسام اجسام و آثار حادثه مذكوره بر سبيل مصادرات
- فصل دويم در بيان آنچه متولد مىشود از بخارات دخانى غليظ و لطيف
- فصل سيوم در بيان آنچه متولد مىشود در أرض از بخار رطب
- فصل چهارم در بيان آنچه حادث مىشود در فوق الأرض
- فصل پنجم در بيان أعراض حادثه از بخار دخانى
- فصل ششم در بيان آثار حادثه از بخار رطب
- فصل هفتم در بيان تكوّن و حدوث مطر
- فصل هشتم در بيان تكوّن ثلج
- فصل نهم در تكوّن جليد ، يعنى برف شبيه به يخريزه
- فصل دهم در بيان تكوّن ضباب
- فصل يازدهم در حدوث كواكب منقضة
- فصل دوازدهم در تكوّن لهيب
- فصل سيزدهم در تكوّن مصابيح
- فصل چهاردهم در حدوث أعنز
- فصل پانزدهم در تكوّن آثار ألوانيهء دمويّة
- فصل شانزدهم در حدوث هاوية
- فصل هفدهم در حدوث تجويفات
- فصل هيجدهم در حدوث كواكب ذوات الأذناب
- فصل نوزدهم در بيان حقيقت مجرّة
- فصل بيستم در تولد غيم و ضباب و مطر از ريح و مطر
- فصل بيست و يكم در بيان سبب ميول و حركات رياح به جوانب مختلفه
- فصل بيست و دويم در شناختن مواضع هبوب رياح
- فصل بيست و سيوم در معرفت مواد رياح
- فصل بيست و چهارم در بيان رياح حوليه
- فصل بيست و پنجم در بيان رياح جنوبيه
- فصل بيست و ششم در بيان اسماء رياح به زبان يونانى
- فصل بيست و هفتم در بيان رياح زوابع « 18 »
- فصل بيست و هشتم در صواعق
- باب چهارم در بيان اجسام مزاجيه و احوال آنها ، و اين مشتمل بر چهار « 1 » مقاله است
- مقالهء اوّل در حدوث مزاج و تكوّن جسم مركب متشابه الأجزاء
- مقالهء دويم در بيان اسباب فاعله و منفعلهء قريبهء اجسام مزاجيهء متشابه الأجزاء و كيفيّت تكوّن آنها
- مقالهء سيوم در بيان قوت فاعله و مصورهء اجسام مزاجيهء متفاوتة الأجزاء كه اجسام آليه نيز گويند ، و كيفيت تصوير و تكوين اينها . و اين مشتمل بر شش فصل است
- فصل اوّل در بيان مذاهب مختلفه در حقيقت قوهء مصوّره
- فصل دويم در بيان مذهب حق در قوهء مصوّره
- فصل سيوم در بيان حدوث روح غريزى
- فصل چهارم در بيان كيفيّت صانعيت روح غريزى
- فصل پنجم در بيان رفع توهّمات از كلام حكما در عالميت و صانعيت روح غريزى
- فصل ششم در تفتيش اينكه آيا نفس مثالى متعلّق به بدن نباتى و متعلّق « 1 » به روح غريزى مصورهء متكوّن در نطفه و متعلّق به روح غريزى غاذيه متكوّن در كبد ، عالم و شاعر به ذات خود نيستند مطلقا ، چنانكه مشهور است ، يا اينكه به منزلهء مست طامح از شراب مفرط يا از خواب مفرط به نحوى از انحاى ضعيف ضعيف عالم و شاعرند به ذات خود و به مصنوعات خود
- مقالهء چهارم در بيان كيفيت حدوث ابدان متشابه الأجزاى جن و شيطان و ملائكهء أرضى كه شبيه به أبدان سماوى است ، و اين مشتمل بر سه فصل است :
- فصل اوّل در شرح اسم جن و شيطان
- فصل دويم در شرح اسم ملائكهء أرضى
- فصل سيوم در بيان حقيقت و ماهيت أبدان جن و شياطين و ملائكهء أرضى و بيان كيفيّت أفعال آنها در عالم عنصرى « 2 »
- باب پنجم در حقيقت نفس جزئى عينى بما هى عينى و اقسام و احوال آن و اين مشتمل بر يازده مقاله است :
- مقالهء اوّل در بيان حقيقت نفس مطلق
- [ مقاله دويم ] در بيان رسم عام به حسب فهم خاص
- [ مقاله سيوم ] [ در بيان بساطت و تجرّد نفس ناطقهء انسانى و فلكى ]
- مقالهء چهارم در بيان انحاى افعال نفس كل
- مقاله پنجم در بيان اينكه در هر بدن شخصى على حده يك نفس شخصى مدبّر ذو قوه و آلات است نه اينكه به ازاى هر قوه و آلت نفس مدبّر على حدهاى است كه ما به التمامى آن آلت باشد .
- مقاله ششم در بيان قوهء غاذيه و ناميه و افعال او
- مقاله هفتم در بيان قواى حساسهء خمسهء ظاهريه « 9 » و اقسام آنها و توابع آنها و اين مشتمل بر هشت فصل است :
- فصل اوّل در بيان احساس و ادراك و كيفيت آن
- فصل دويم در حس بصر و كيفيت ادراك او مر مبصر را
- فصل سيوم در جواب شبهات موعوده
- فصل چهارم در حسّ سامعه
- فصل پنجم در حسّ شامّه
- فصل ششم در حسّ ذوق
- فصل هفتم در حسّ لمس
- فصل هشتم در بيان مذهب مصنّف - وفقه اللّه - در ارواح و قواى مصوّره و غاذيه و حسّاسه تفصيلا
- مقاله هشتم [ در بيان حواس خمسه ] به مذهب قوم و اين مشتمل بر يازده « 1 » فصل است :
- فصل اوّل در بيان مذهب شيخ الرئيس
- فصل دويم در قواى باطنه
- فصل سيوم در حس مشترك و حس متخيله و حس واهمه ، به مذهب ابن الرّشد در جامع الفلسفة
- فصل چهارم در بيان مذهب شيخ در قوّه عمليه و قوّه نظريه
- فصل پنجم در بيان اقسام عقل و عاقل به مسلك حكماى متقدمين
- فصل ششم در بيان اينكه همين نفس عاقله مدرك معقولات است فقط نه نفس نباتى و حيوانى أيضا . و بيان اينكه كلى و جزئى را نفس ادراك مىكند حقيقتا نه آلات به مذهب أرسطو و شيخ ابو على مسكويه
- فصل هفتم در بيان آنكه نفس ناطقه تا چه وقت محتاج است به قواى حيوانى و چه وقت مستغنى است از او ، بلكه مضرّ است مر او را ، به مذهب شيخ
- فصل هشتم در بيان عاقليت و معقوليت نفس ناطقه
- فصل نهم در بيان علت فاعلى صور عقليه به مذهب حكماى متأخّرين
- فصل دهم در بيان علم بسيط و اجمالى نفس ناطقه و علم متكثر و تفصيلى او به اشياء معقوله و محسوسه ، به مذهب شيخ
- فصل يازدهم در بيان قوهء حافظه صور عقليهء تصوريه و تصديقيه و خزانه آنها
- مقالهء نهم در بيان حقيقت قواى باطنى به مذهب مصنف - وفقه اللّه
- فصل اوّل در بيان اينكه صور كليه و جزئيه در نفس مرتسم است جميعا
- فصل دويم در استدلال بر منطبع بودن صور جزئيه در نفس ناطقه
- فصل سيوم در شروع بيان حقيقت قواى باطنه و آلات آنها به مذهب مصنف - وفقه اللّه - و بيان اينكه صور جزئيه و معانى جزئيه و كلّيه [ در ] ذات نفس ناطقه [ مخزون ] است نه آلت نفس و نه عقل فعال ، در مثال تفاحهء محسوسه
- فصل چهارم در بيان سبب ذهول و رجوع و نسيان و تذكر
- فصل پنجم در بيان حالات و افعال نفس به حسب خواب و بيدارى
- فصل ششم در بيان ترقيات مرتبهء نفس ناطقه از ابتداى حدوث [ و ] تعلّق به بدن تا « 1 » اتصال او به عقل اوّل
- فصل هفتم در بيان حدّ لذت و ألم
- فصل هشتم در بيان حزن و فرح كه لازم ألم و لذّت است
- فصل نهم در قوّهء نزوعيه و قوه شوقيه
- فصل دهم در بيان حس نفوس سماوى
- مقالهء دهم در بيان اينكه نفس مجرد انسانى نه حادث است من جميع الوجوه و نه مبدع است من جميع الوجوه ، بلكه مبدع است به وجهى و حادث است به وجهى ، يعنى مبدع است بالذات بما هى متعلّقة « 2 » بالبدن المثالى المبدع ، و حادث است بالعرض حدوث بدن عنصرى بما هى متعلّقة « 3 » بالبدن العنصرى الحادث ، نه حادث بالذات .
- مقالهء يازدهم در ابطال تناسخ نامناسب
- باب ششم در بيان حقيقت نبوّت و امامت و حج الهى و أشرف آنها نايب پروردگار و خليفهء ربّ العالمين . و اين مشتمل بر هفت فصل است
- فصل اوّل در بيان شرح اسم نبى و رسول و امام - عليهم السلام - و كيفيت نزول ملك و إلقاء وحى الهى به سوى نبى و امام به طريقهء حكمت خاصهء افلاطون و ارسطاطاليس
- فصل دويم در بيان مراتب درجات نبوّت و امامت
- فصل سيوم در دلايل واضحه بر اثبات نبوت و امامت انبيا و أوصيا عليهم السلام
- فصل چهارم در بيان فرق ميان صاحب سياست جزئيه و صاحب شريعت كليّه
- فصل پنجم در بيان فرق ميان نبى و كاهن
- فصل ششم در فرق ميان نبى و ساحر
- فصل هفتم در بيان منافع أفعال و أعمال حميدهء شرعيّه
- فهرستها
- 1 . آيات
- 2 . احاديث
- 3 . اعلام رجال
- 4 . كتب
- 5 . جايها
- 6 . اصطلاحات و تعبيرات
- 7 . منابع مقدمه