احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ٦٢٣

فصل دويم در استدلال بر منطبع بودن صور جزئيه در نفس ناطقه

فصل دويم در استدلال بر منطبع بودن صور جزئيه در نفس ناطقه

فصل دويم در استدلال بر منطبع بودن صور جزئيه در نفس ناطقه

اما دليل بر اينكه صور و معانى جزئيه در ذات نفس ناطقه منطبع است و بر آلت نفس ناطقه معا ، نه بر آلت نفس فقط ، چنان‌كه از شيخ و تابعان او مشهور است ، اين است كه گوييم : در كتب محققين حكماى متقدمين و متأخرين ثابت و مسلم است كه علم و حس كه ما به العالمية و ما به الحساسية عالم و حساس است ، نفس حصول عرض شبحى نورانى است نه شرط حصول ما به العالمية و ما به الحساسية . و شك نيست كه اشتقاق ، تقييدى اتصالى است نه تقييدى انتسابى . و شك نيست كه مبدأ اشتقاق اتصالى البته بايد كه بنفس ذات قائم باشد به موصوفش نه به توسط نسبت و اضافه ، چون ماء مشمّس و زيد حدّاد . و ثابت شده است كه سميع و بصير و بالجمله حساس و مدرك جزئيات نيز ، چنان كه ارسطو صريحا گفت ، در انسان نفس ناطقه است بالذات حقيقتا نه آلات نفس و نه نفس على حدهء ديگر . پس البته بايد كه ما به الحساسية حساس نيز كه عرض شبحى نورانى جزئيه است بنفس ذات قائم باشد به نفس ناطقه نه به آلات نفس ناطقه ، چنان‌كه مشهور است . چه اگر صورت و مثال حسى ، حالّ و قائم باشد به آلات نفس ناطقه و نفس مدرك آنها باشد به ادراك حضورى ، لازم آيد كه مبدأ اشتقاق سميعيت و بصيريت براى نفس ناطقه بالذات نباشد و مع ذلك به اسم مشتق تقييدى « 1 » اتصالى ، سميع و بصير باشد بالذات ، هذا خلف للقول .

و أيضا شك نيست كه نفس تا متوجه به چيزى نشود ، محال است كه عالم به آن چيز شود . و شك نيست كه نفس در اول ادراك محسوسات ، متوجه به چيزى است كه آلت او را متغير ساخته باشد و اين توجّه علت آن شده باشد كه صورت نورانى محسوس بر آن آلت فايض شده باشد . و چون متوجه إليه آن چيز باشد كه آلت او را متغير ساخته باشد ، پس ما دامى كه نفس متوجه آن چيز است البته متوجه به صورت فايضه نخواهد بود . و

( 1 ) . ( م ) : + و .