احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٢

مقالهء هفتم در بيان حقيقت و ماهيّت زمان

تعميرى كه مدّت « 1 » حكم آن سى و شش هزار سال است به مذهب محققين قائلين به ادوار و اكوار ، و به مذهب مصنف هيجده هزار سال . و چون حكم دوران قران عظما آخر شود ، ميل و توجه او به حفظ آن اشباح خياليه زايل شود و به زوال ميل و توجه ، آن توجه تدبيريهء تعميريه نيز زايل مىشود ، و در دور تخريبى به حسب حدوث قرانات عظماى تخريبى مرتسم مىشود به رسوم حركات افلاك و اوضاع قرانات تخريبى ، تا آنكه حكم آن دور آخر شود و ميل و توجه او به حفظ آن صور نيز زايل شود و به زوال ميل آن صور زايل شود ، و بار ديگر به سبب حدوث اشكال حركات افلاك و كواكب و قرانات عظماى تعميرى ، مرتسم مىشود به رسوم آنها و همچنين إلى غير النهايه .

دويم ، آنكه چون وجود عدد و امتداد غير متناهى « 2 » بالفعل محال است ، چنان‌كه بعد از اين مدلّل خواهيم گفت - إن شاء اللّه ، لهذا هميشه رسوم حركات و دورات و اوضاع و اشكال كواكب دور و كور تعميرى لا على التعيين يا تخريبى لا على التعيين كه بعضى از آن مرتسم است در خيال فلك بالفعل تحقيقا ، و بعضى مرتسم است بالفعل تقديرا ، مرتسم مىشود در خيال فلك ، و ساير رسوم ادوار و اكوار قرانات عظماى تعميرى و تخريبى ماضى زايل و ممحو است از او مطلقا . و رسوم ادوار و اكوار قرانات عظماى تعميرى يا تخريبى مستقبل ، موجود و مرسوم نيست در آلت خيال او مطلقا .

و چون اين دانسته شد گوييم زمان ماضى متناهى موجود در خيال فلك عبارت از مقدار متصل غير قارّى است كه مرتسم شده باشد بالفعل تحقيقا . و زمان مستقبل متناهى موجود در خيال فلك عبارت از مقدار متصل غير قارّى است بالقوه كه مرتسم شده باشد بالفعل تقديرا . و زمان متناهى مطلق تعميرى كه وعاء جميع كاينات و فاسدات گذشته و آينده تعميرى است و زمان متناهى مطلق تخريبى كه وعاء جميع فاسدات گذشته و آينده تخريبى است ، عبارت از مقدار متصل غير قارّى است كه بعضى از او ماضى باشد و بعضى مستقبل . و زمان مطلق غير متناهى الطرفين عبارت از مقدار متصل غير قارّى است كه هميشه قطعهء دورهء تعميريهء لا على التعيين يا دورهء تخريبيه لا على التعيين از او در خيال

( 1 ) . ( م ) : مدبر . ( 2 ) . ( م ) : غير منتهاى .