احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٩

فصل هشتم در بيان حقيقت و ماهيت حركت

چهارم : وجود ما فيه الحركهء حركت و متحرك ، يعنى بعد و مسافت محدود به ابتدا و انتها تحقيقا أو تقديرا كه فى الحقيقه ما فيه المتحرك است اوّلا و بالذات ، و ما فيه الحركهء آن متحرك است ثانيا و بالعرض . و به اعتبار ما بين المبدأ و المنتهى ما فيه الحركة است . و به اعتبار مبدأ و منتها ، مشخّص نوع حركتى است كه منوّع باشد به مقولة مّا .

پنجم : مغاير بودن اين شروط اربعه از يكديگر ذهنا أو خارجا .

ششم : متجسم و متجزّى و ذى وضع بودن معروض حركت .

هفتم : بقاى شخص معروض حركت .

هشتم : در زمان بودن حركت .

نهم : اينكه جنس عالى و سافل ما به التعين حركت مبهم مطلق ، يعنى قار باشد ، چون أين و كم و كيف مثلا ، نه [ به ] معنى غير قار ، چون تأثير و تأثر كه مقوله أن يفعل و أن ينفعل است ، يا تبدل و تغير شىء از حالى به حالى ، اعم از اينكه نفس تأثير يا تأثر باشد كه مقوله أن يفعل و أن ينفعل است ، يا امرى كه به سبب تأثير و تأثر باشد ، چون حركت كه لازم تأثير و تأثر است ، چنان‌كه در كتاب قاطيغورياس مدلّل گفته شد .

دهم : بقاى سنخ و طبيعت اجزاى آن حركت در مقوله كه ما به النوع حقيقى آن حركت است .

يازدهم : غير قارّ بودن اجزاى حركت .

دوازدهم : أزيد بودن هر جزء لا حق از جزء سابق .

سيزدهم : متّصل واحد بودن اين اجزا به حدود مشتركه .

و به انتفاى احدى از اينها ، مشروط منتفى است ، چنان‌كه در تغيّر جوهر ، مثلا در تغيّر جوهر نوعى از جوهر نوعى خود به جوهر نوعى ديگر به كون و فساد فصول - به مذهب بعضى كه جنس را باقى مىدانند در ضمن فصول لا على التعيين - و در تغير جوهرى مادّه‌اى « 1 » از صورت جوهرى به صورت جوهرى ديگر به كون و فساد ، شرط سيوم و چهارم و دهم و سيزدهم مفقود است . و در تغيّر مادهء جوهرى به عنوان استكمال ، چون

( 1 ) . ( م ) : مادهء .