احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٠

فصل چهارم در بيان شكل طبيعى اجسام بسيطه

فصل چهارم در بيان شكل طبيعى اجسام بسيطه

فصل چهارم در بيان شكل طبيعى اجسام بسيطه

بدان كه شكل طبيعى اجسام بسيطه ، كروى است و دليل بر اين ، اينكه شك نيست كه طبيعت جسم متشابه الأجزاء بما هو جسم ، مقتضى فعل يا انفعال بسيط متشابه است نه فعل يا انفعال متكثر و متفاوت . و فاعل جسم تعليمى ، اعم از اينكه عقل مفارق باشد يا نفس فلكى ، البته بسيط است نه مركب ، چنان‌كه بعد از اين در فن الهيّات مدلّل خواهيم گفت - إن شاء اللّه . و چون فاعل و قابل ، هر دو بسيط و متشابه باشند ، البته معلول قائم به آنها نيز بسيط و متشابه الأجزاء خواهد بود . پس جسم تعليمى شخصى متناهى با قطعات متشخص به معروض و قابل كه فعل بسيط و متشابه فاعل بسيط است در قابل بسيط ، بايد كه تشخص تناهى او واحد و متشابه باشد نه متكثر و متفاوت ، و هرچه چنين باشد ، البته بايد كه كروى باشد ، پس بايد كه شكل طبيعى جسم تعليمى متناهى متشخص به معروض بسيط ، البته بايد كروى باشد ، اعم از اينكه سماوى باشد يا عنصرى ، فهو المطلوب .

مصنف - وفقه اللّه - گويد كه من دليل ديگر از راه ديگر گفته‌ام و آن اين است كه چون ثابت و مسلّم است كه شكل كروى ، اصل و مبدأ جميع اشكال ، و اشرف و اوسع و اتم از جميع اشكال است ، لهذا فاعل شكل جسم تعليمى بالطبع و بالذات مىخواهد كه ايجاد شكل كروى كند در جسم تعليمى قائم به ماده . و چون ماده بما هى ماده قابل مطلق بوده ، اقتضاى شكلى دون شكلى و اقتضاى استعداد شكلى دون شكلى ندارد ، لهذا فاعل شكل بالطبع و بالذات مىخواهد كه استعداد شكلى كروى ايجاد كند در مادّهء سماوى يا عنصرى . پس در هر ماده كه استعداد شكل كروى ، مخلّ نظام جملى عالم نيست ، البته استعداد كروى افاضه مىكند و برطبق آن شكل كروى ، چنان‌كه در مادهء كواكب كرده است . و اگر مخلّ و منافى نظام عالم باشد به سبب امتناع اختلال نظام جملى ، استعداد غير كروى ايجاد مىكند ، چنان‌كه در مادّهء فلك ، شكل كرهء دولابى و در مادهء فلك حاوى و محوى ، شكل نعلى ايجاد كرده است .