احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ١٧٤

فصل پنجم در بيان تعداد معانى عرض

گوييم عرض را به سه معنى اطلاق مىكنند : يكى به معنى ذاتى كه در واقع و نفس الأمر در موضوع باشد ، أعم از اينكه متعين به تعيّن مقوّم تواند شد يا نتواند شد ؛ و على أىّ قسمين « 1 » آن متعين معقول متعقل بالذات باشد يا متعقل بالغير ، اصيلى باشد يا تضمنى .

دويم به معنى ذاتى كه در موضوع باشد و متعين به تعيّن مقوم نتواند شد اصلا ، أعم از اين كه آن متعين معقول متعقل بالذات باشد يا متعقل بالغير . سيوم به معنى ذاتى كه در موضوع باشد و متعين به تعيّن مقوم منوع تواند شد ، اعم از اينكه آن متعين معقول متعقل « 2 » بالذات باشد يا متعقل بالغير ، مركبى باشد يا بسيطى .

و بر تو ظاهر است كه مفهوم عرض به معنى اول ، هم بر « فى الموضوع » متعقل بالذات و متعقل بالغير متعين به تعين مقوم صادق مىآيد ، يعنى بر اجناس و انواع مقولات تسع صادق مىآيد ، و هم بر « فى الموضوع » متعقل بالذات و متعقل بالغير غير متعين به تعين مقوم ، يعنى اشخاص و فصول منوعهء مقولات تسع . و مفهوم عرض به معنى دويم همين بر « فى الموضوع » متعقل بالذات و متعقل بالغير غير متعين به تعين مقوم منوع ، يعنى به اشخاص و فصول منوعهء مقولات تسع صادق مىآيد فقط . و مفهوم عرض به معنى سيوم همين بر « فى الموضوع » متعقل بالذات و متعقل بالغير متعين به تعين مقوم منوع يعنى به اجناس و انواع مقولات تسع صادق مىآيد فقط كه به حسب استقراء كم و كيف و أين و متى و وضع و اضافه و له و أن يفعل و أن ينفعل است كه با مقولهء جوهر منحصر در ده مقوله است . و از آن جمله ، سه مقوله يعنى جوهر و كم و كيف ، ذات و هو هو و معقول متعقل بالذاتند باجناسها و فصولها و أنواعها و أشخاصها ، و اصيلى الذاتند باشخاصها . و پنج مقولهء ديگر ، يعنى أين و متى و وضع و اضافه و له كه اعراض نسبيه‌اند ، ذات و هو هو و معقول متعقل بالغيرند باجناسها و فصولها و أنواعها و أشخاصها . و دو مقولهء ديگر كه

( 1 ) . ( م ) : القسمين . ( 2 ) . ( م ) : متعلق .