احياى حكمت ( مشتمل بر طبيعيات ) ( فارسى ) — الصفحة ١٧٣

فصل چهارم در بيان تعداد معانى جوهر

فصل چهارم در بيان تعداد معانى جوهر

فصل چهارم در بيان تعداد معانى جوهر

گوييم جوهر را به دو معنى اطلاق مىكنند : يكى به معنى اعم و آن عبارت از موجودى است كه در موضوع نباشد و اگر خواهى بگو كه عبارت از معنىايى است كه اگر در خارج يافت شود در موضوع نباشد ، اعم از اينكه موجود لا فى موضوع متعين باشد به تعين جوهرى ، يا موجود لا فى موضوع ما به التعين [ باشد ] ، يا نه متعين باشد به تعين جوهرى و نه ما به التعين . دويم به معنى اخص و آن عبارت از موجود لا فى موضوعى است كه بما هو هو از فرط نقص و ابهام ذاتى ، متعين به همه فصول منوعهء جوهريه به معنى اعم تواند شد متنوعا ، يعنى عبارت از معنىايى است كه درضمن هر نوع و هر شخص كه يافت شود بما هو هو ، إبا نداشته باشد كه متعين به همه فصول منوعهء جوهر باشد ، و از اين جهت محمول به همهء انواع و اشخاص جوهريه به معنى اعم تواند شد متواطيا .

و بر تو ظاهر است كه جوهر به معنى اخص كه [ ما ] به القوام ماهيت نوعى جوهرى است ، جنس عالى انواع و اشخاص مقولهء جوهر به معنى اخص است ، نه جوهر به معنى اعم كه موجود لا [ فى ] موضوع مطلق است ، و نه جوهر به معنى « ماهية إذا وجدت فى الخارج كانت لا فى الموضوع « 1 » » ، چنان‌كه شيخ الرئيس گويد ، چه اين هر دو رسم بر اجناس و انواع و فصول جوهريه به تشكيك صادق مىآيد نه به تواطوء .

و ايضا اين هر دو رسم يعنى « موجود لا فى موضوع مطلق » و « ماهية إذا وجدت فى الخارج كانت لا فى الموضوع « 2 » » چون بر فصل مقوّم منوّع جوهرى نيز صادق مىآيد ، پس بايد كه فصل مقوم منوع جنس عالى جوهر نوع باشد نه فصل ، هذا خلف . بر خلاف جوهر به معنى اخص كه بر جميع انواع و اشخاص ما تحتش به تواطوء صادق مىآيد نه بلكه بر فصل مقوم همين جوهر به معنى اعم صادق مىآيد فقط ، و به اين معنى اعم ، فصل جوهرى را گويند جوهر است نه به معنى اخص ، چنان‌كه همهء آنها در قاطيغورياس گفته شد .

( 1 ) . ( م ) : موضوع . ( 2 ) . ( م ) : موضوع .