نوشتارهاى فقهى (فارسى) — الصفحة ٤٨٦

قسم سوم : مَوات بالعَرَض است

قسم سوم : مَوات بالعَرَض است

قسم سوم : مَوات بالعَرَض است

و آن ، بر دو نوع است :

اوّل آن كه : حالت سابقهء آن ، آباد اصلى بوده ، مانند آن كه جنگل يا نيزار يا علفزارى خشكيده و به شكل زمينِ بدون نبات درآمده [ است ] .

حكم اسلامى اين فرض ، روشن است ؛ چه آن كه قبلًا ملك امام بوده و پس از خرابى نيز در همان حالت ، باقى خواهد ماند .

نوع دوم آن كه : حالت سابقه ، محياة بالعرض و زمينى آباد شده به دست بشر بوده و سپس متروك افتاده تا آن كه مخروبه شده [ است ] .

و اين قسم ، داراى صُور زير است :

1 . حالت سابقه ، ملك شخصى باشد از راه احيا و آباد كردنِ موات .

2 . حالت سابقه ، ملك شخصى باشد از راه ارث ، خريد ، هبه و غيره .

3 . حالت قبلى ، ملك ملّى باشد ، مانند زمين مفتوحُ الْعَنوة .

4 . حالت قبلى ، وقف تمليكى خاص يا عام باشد ، مانند وقف بر اولاد ، يا بر عناوين مانند فقرا ، علما و غيره .

5 . حالت قبلى ، وقف تحريرى ، يا وقف بر جهت باشد ، مانند : مسجد ، مدرسه ، مقبره ، پل ، يا املاكى كه وقف اين عناوين و در جهت آن‌ها ، و يا مثلًا وقف تعزيه‌دارى ، تبليغ دين ، تزويج عَزَب‌ها « 1 » و غيره باشد .

امّا صورت اوّل و دوم ، اظهر از نظر دليل آن كه : احيا و آباد كردن اين دو قسم ، براى هر شخصى ، جايز است ، گرچه سد سال از متاركهء مُحيىِ اوّل نگذشته باشد . و احوط ، عدم تصرّف تا سه سال ؛ و احوط از آن آن كه : مادامى كه مالك قبلى ، اعراض نكرده ، كسى تصرّف نكند . حكم فوق ، از روايات زير ، استفاده مىشود :

1 . صحيح معاوية بن وَهْب از حضرت صادق عليه السلام :

« أيّما رجل أتى خربة بائرة فاستخرجها ،

( 1 ) . عَزَب : مجرّد ، مرد بدون همسر .