الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٢٣
443 . دود القرمز 1
منبت او در زمين قالاطيا و اسقوطيا 13 بود به باشد . از پس اين دو آنچه در زمين اسيا باشد و آنچه در زمين قيليقيا 14 بود از بلاد ارمن .
ابو ريحان گويد : در زمين قيليقيا از بيخ « درخت دلب » به شكل عنصل چيزى حاصل كنند و گويند رنگ قرمز آن است .
اين درست نيست 15 ، بلكه درست آن است كه رنگ قرمز از درخت بلوط است و آن تخم به اندازهء عدس بيش نيست . اين نوع بلوط را ساق نباشد ، ميوهء او تلخ بود و اهل اندلس اين نوع را از درخت بلوط شوذر 16 گويند و در بعضى مواضع بلوط خنزير 17 گويند . قرمز چيزى است كه به شبه باران يا شبنم بر اين نوع از درخت بلوط فرود آيد و به تدريج بر برگ و شاخ درخت بلوط كثيف شود و جرم او صلب گردد . هر قطرهء او چون كثيف و صلب شده باشد ، به عدس مشابهت دارد . ما دام كه جرم او صلب نشده بود و تازه‌تازه بود از او به لون خون تازه بر زمين چكد . چون فصل تيرماه [ پاييز ] درآيد او را از درخت بلوط بگيرند و در آفتاب تمام خشك كنند ؛ در وقت خشك كردن در مراقبت و حفظ او حزم تمام شرط باشد به آن سبب كه اگر باران يا شبنم به او رسد ، جمله سپيد پره 18 شود و بپرد و ازو چيزى باقى كم ماند .
( 1 ) . انواع گوناگون حشرات از راست‌بالان «
Coccoidea
» است كه از آنها قرمزدانه به دست مىآورند ؛
Coccus ilicis
( ابو منصور ، 265 ؛ غافقى ، 259 ؛
Lane
، 2519 ) ،
Coccus infectorius L .
( سراپيون ، 113 ) يا
Porphyrophora hamelu
( ابن سينا ، 172 ) از آن جمله‌اند . يونانيان باستان « قرمزدانه » را كه به صورت برآمدگى روى نوعى از بلوط
Quercus coccifera L .
پديد مىآيد ، يك بيمارى مىدانستند ، اما مؤلفانى كه به عربى مىنوشتند ، دقيقا مىدانستند كه اين حشره است ( غافقى ، 259 ) . مىپندارند كه اصل واژهء « قرمز » تركى است (
II , Vullers
، 722 ) و از طريق زبان‌هاى فارسى و عربى به شكل «
Kermes
» وارد زبان‌هاى اروپايى شده است . نيز نك . شماره‌هاى 836 و 837 .
( 2 ) . كرميز .
( 3 ) . كرمج .
( 4 ) . نك . شمارهء 345 .
( 5 ) . هنوز هم « رنگ قرمز » ارمنى يكى از سه رنگ قرمز بسيار مشهور است .
( 6 ) . شهر دون . زكى وليدى طوغان مىپندارد كه نزد ديگر مؤلفان ، دوين است ؛
Picture
، 121 ، يادداشت 1 . دوين شهرى است در ناحيهء ارّان ( قفقاز ) . ياقوت ،
IV
، 112 .
( 7 ) . كرم پيله .
( 8 ) . دودة الصباغين - « كرم رنگرزان » . ديوسكوريد (
IV
، 41 ) اين كرم را فقط به همين نام مىنامد . متن تا اينجا در
Picture
( 120 - 121 ) درج شده است .