لمعات الهيه (فارسى) — الصفحة ٤٠١

[ بيان اعتراض بر يكى بودن فاعل و غايت و جواب آن از وجوه مختلف ]

شد « ليس عند ربّك صباح و لا مساء ، و هُوَ الْأَوَّلُ « 1 » وَ الْآخِرُ وَ إِلَيْهِ « 2 » تُرْجَعُونَ ، أَلا إِلَى اللَّهِ « 3 » تَصِيرُ الْأُمُورُ ، إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ « 4 » راجِعُونَ » .

لطيفة " الهيّة "

لطيفة " الهيّة "

بدانكه در مطلق غايت معتبر نيست اينكه بحسب وجود علمى متقدم باشد و بحسب وجود خارجى متأخر تا در صورت اتحاد فاعل و غايت ، شىء واحد هم متقدم باشد و هم متأخّر .

و بعبارت ديگر : معتبر نيست در مطلق غايت و غرض اينكه زايد بر ذات فاعل باشند و آن را از قوهء فاعليّت بفعليّت فاعليت آورند تا در صورت اتحاد فاعل و غايت بحسب ذات شىء واحد هم بالفعل باشد و هم بالقوه ، بلكه اين معنى در غايات كاينات معتبر است زيرا كه ناقصات الذّوات و فاقدات الكمالاتند ، لهذا غايات زايده و اغراض خارجه ميخواهند تا از حيّز نقصان بذروهء كمال رسند و از قوهء قصور بفعليّت تمام فايز گردند .

و اما هرگاه فاعل تام باشد يعنى حالت منتظره در آن ، نباشد بلكه همهء كمالات ممكنه‌اش بالفعل باشد مثل عقول قدسيّه و يا فوق التمام باشد مثل واجب الوجود « جلّ اسمه » پس بايد جهت فاعليّتش بعينها جهت غائيّت و حيثيت مبدأيتّش بعينها حيثيت آخريّت باشد تا در عين فرض تماميّت ناتمام و محدود نباشد .

[ بيان اعتراض بر يكى بودن فاعل و غايت و جواب آن از وجوه مختلف ]

[ بيان اعتراض بر يكى بودن فاعل و غايت و جواب آن از وجوه مختلف ]

اگر بگوئى محققين از حكما و متكلّمين تصريح كرده‌اند باينكه علت غائى آنست كه مقتضى باشد فاعليّت فاعل را ، و محالست اينكه ذات فاعل اقتضا كند فاعليّت خود را ، زيرا كه محقق گرديد كه فاعل بالذات بنفس خود فاعل است و فاعليت او زايد بر ذاتش نمىتواند شد ، پس چگونه متصور مىشود كه علت غائى عين ذات باشد ، و از بيّناتست كه مقتضى غير مقتضا و علت غير معلول است .

( 1 ) - س 57 ى 3 . ( 2 ) - س 36 ى 83 . ( 3 ) - س 42 ى 53 . ( 4 ) - س 2 ى 151 .