قواعد صرف و نحو و روش تجزيه و تركيب (فارسى) — الصفحة ١٣١

احكام مفعول به

و اين تقديم زمانى جايز و در پاره‌اى اوقات واجب است .

جواز از تقديم در موردى استكه مقصود افاده حصر باشد و بعبارت ديگر بخواهيم فعل را منحصر در مفعول به مذكور قرار دهيم مانند : ايّاك نعبد و ايّاك نستعين .

كه در اين آيه شريفه « ايّاك » مفعول به بوده كه به جهت افاده حصر بر عامل يعنى « نعبد » و « نستعين » مقدّم شده است .

و وجوب تقديم در جائى است كه مفعول به صدارت طلب باشد مانند كلمه « من » در مثال : من ضربت .

ب : گاهى عامل مفعول به حذف مىشود و آن يا جائز بوده و يا واجب مىباشد .

جواز از حذف عامل در مواردى است كه قرينه بر حذف داشته باشيم مانند اينكه شما به مخاطب خود مىگوئيد : من ضربت .

و وى مىگويد : زيدا يعنى : « ضربت زيدا » .

و وجوب حذف عامل در چهار مورد است به اين شرح :

1 - موردى كه از اهل لسان شنيده شده مانند : امرءا و نفسه يعنى دع امرء و نفسه .

2 - منادى مانند : يا عبداللّه يعنى ادعوا عبداللّه .

3 - باب اشتغال مانند : زيدا ضربته يعنى ضربت زيدا .

4 - باب تحذير همچون : ايّاك و الاسد يعنى اتّق من الاسد .

ج : اصل در مفعول آنست كه از فاعل متأخّر آمده و فاعل بر آن مقدّم بيايد رعايت اين اصل در سه مورد واجب است به اين شرح :

1 - آنكه اعراب هيچكدام از فاعل و مفعول ظاهر نبوده و قرينه‌اى هم در بين نباشد مانند : ضرب موسى عيسى .

2 - آنكه فاعل ضمير متّصل بفعل باشد مانند : ضربت زيدا .

3 - آنكه مفعول به محصوربه « الّا » يا « انّما » باشد همچون : ما ضربت الّا زيدا يا ما ضرب زيد الّا عمرا .

و در سه مورد نيز مراعات اصل مذكور ممتنع بوده بلكه تقديم مفعول بر فاعل