مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٩٧٦
وجه پنجم موضع قرآن در قبال علوم تجربى
3 . قرآن در حين طرح پديده‌هاى هستى ، ما را متوجه اين نكته مىسازد كه اين پديده‌ها تحت ربوبيت پروردگار و تابع و تسليم ارادهء او هستند ؛ و آنچه را در ذهن بسيارى از گمراهان جا گرفته ، از جمله إله و معبود پنداشتن آنها و منشأ اثر و داراى قدرت تصور كردن آنها ، نفى مىكند ؛ و نشان مىدهد كه آنها تسبيح‌گوى خداوند و مطيع در برابر قدرت او هستند : « إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ . . . » « 1 » و نيز اشعار مىدارد كه پديده‌هاى هستى فناپذيرند : « . . . كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ . . . » « 2 » . « وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ . . . » « 3 » . « يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ . . . » « 4 » .
4 . قرآن به هنگام نشان دادن مظاهر هستى ، در مطاوى هدايتگريهاى خود ، همچون عالم و آگاه بر هستى و مطلع از اسرار آسمان‌ها و زمين كه هيچ‌چيز ، نه در خشكى نه در دريا ، نه در ستارگان و كواكب و نه در ابر و باران و نه در انسان و حيوان و گياه و جماد بر او پوشيده و مخفى نيست ، سخن مىگويد . همين امر برخى از كسانى را كه با علوم تجربى سر و كار دارند به اعجاب واداشته ، و موجب گشته تا با منظور كردن اين علوم در شمار علوم قرآن دچار افراط شوند .
5 . اسلوبى كه قرآن براى بيان و تعبير از نشانه‌هاى خداوند در جهان هستى اختيار كرده اسلوبى زيبا است كه وضوح و اجمال را يك جا جمع آورده است ، به گونه‌اى كه نظام ارجمند قرآنى در هر عصر و جامعه‌اى بر مخاطبان خود اثر ژرف مىگذرد ؛ و در عين وضوح و آشكارى در هدايت انسان به سوى خداوند ، حاوى چكيدهء همهء معارف و قواعد لازم است ، به نحوى كه مردم به تناسب شناخت و بهره‌مندى از علوم و فنون و ابزار و وسايل علمى ، شناخت متفاوتى نسبت به فروعات و دقايق و ظرايف علمى آن كسب مىكنند .
( 1 ) . « خدا آسمان‌ها و زمين را نگاه مىدارد از اينكه از جايگاه خود بلغزند و به در روند . و اگر بلغزند ، هيچ‌كس پس از او نتواند آنها را نگاه داشت . . . » ( فاطر : 41 ) ( 2 ) . « . . . هر چيزى جز ذات او نيست‌شدنى است . . . » ( قصص : 88 ) ( 3 ) . « و خداى را چنان‌كه شايستهء اوست نشناختند . و روز رستاخيز زمين يك‌سره در قبضهء قدرت اوست ؛ و آسمان‌ها به دست راست او پيچيده شوند . . . » ( زمر : 67 ) ( 4 ) . « در روزى كه زمين غير از اين زمين گردد و آسمان‌ها [ نيز ] . . . » ( ابراهيم : 48 )