مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٩٠٥

پاسخ به شبهاتى كه در مورد متشابهات مطرح شده است

تابعان از كتاب و سنت مىفهميدند ، متشابهات به محكمات ارجاع شود . « 1 »

سيوطى همچنين از امام فخر رازى نقل كرده است كه

بعضى از ملحدان قرآن را به اين دليل كه مشتمل بر متشابهات است مورد طعن و خرده‌گيرى قرار داده مىگويند شما معتقديد كه تكاليف مردم تا روز قيامت مرتبط و مستند به قرآن خواهد بود اما ما مىبينيم كه صاحب هر مذهبى مطابق مذهب خود به قرآن تمسك مىكند . طرفدار عقيده جبر به آيات مفيد جبر مانند « . . . وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً . . . » « 2 » تمسك مىكند ، و قدرى مذهب مىگويد اين عقيده كافران است ، زيرا خداوند متعال جبرى مسلكان را مذمت كرده و از آنان نقل مىكند كه « وَ قالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَ فِي آذانِنا وَقْرٌ . . . » « 3 » و در جاى ديگر مىفرمايد « وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ . . . » « 4 » ؛ منكر رؤيت خداوند نيز به آيهء « لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ . . . » « 5 » استناد مىكند ، و آن‌كه براى خداوند قايل به جهت است به آيهء « يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ . . . » « 6 » و « الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى » « 7 » تشبث مىكنند ، و منكر اين عقيده آيهء « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ » « 8 » را شاهد مىآورد . علاوه بر اين ، ايشان هر آيه‌اى را كه موافق مذهبشان است محكم ، و آيات مخالف را متشابه مىخوانند در ترجيح بعضى از آيات بر بعضى ديگر به ترجيحات دور از ذهن و وجوهى ضعيف مىگرايند . با اين همه ، چگونه شايسته حكيم است كه كتابى را كه تا روز قيامت بايد در همه زمينه‌هاى اعتقادى محل رجوع باشد ، چنين [ قابل تفاسير متباين ] قرار دهد .

پاسخ اين است كه عالمان براى وجود متشابهات فوايدى ذكر كرده‌اند . از جمله اين فوايد عبارتند از : متشابهات موجب صرف مشقت زياد براى دست يا بى به مراد و مقصود مىشود و زيادى مشقت موجب افزايش ثواب است . « 9 »

( 1 ) . پايان كلام ابن لبان . ( 2 ) . « . . . و بر دلهاشان پوشش‌ها افكنده‌ايم تا آن را درنيابند و در گوش‌هاى آنها گرانى نهاده‌ايم . . . » ( انعام : 25 ) ( 3 ) . « و گفتند : دل‌هاى ما از آنچه ما را بدان مىخوانى در پوشش‌هايى است و در گوش‌هاى ما سنگينى و گرانى است . . . » ( فصلت : 5 ) ( 4 ) . « و گفتند دلهاى ما در پوشش است . . . » ( بقره : 88 ) ( 5 ) . « چشم‌ها او را در نيابد . . . » ( انعام : 103 ) ( 6 ) . « از پروردگار خود كه بر فراز آنها است مىترسند . . . » ( نحل : 50 ) ( 7 ) . « خداى رحمان بر عرش برآمده است . » ( طه : 5 ) ( 8 ) . شورى : 11 ( 9 ) . تفسير الكبير ، فخر رازى ، جزء هفتم : 183 و الإتقان ، سيوطى ، 290 : 34 ، 33 .