مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٨٤
انواع متشابه
پوشيدگى معنا به لفظ مفرد بازگردد ، چه از جهت غرابت لفظ مانند « الأب » و « يزفّون » و چه از جهت اشتراك در چند معنا مانند « يد » و « يمين » .
قسم دوم متشابهى است كه پوشيدگى معنى در آن به همهء جملهء مركب بازگردد ، كه اين خود بر سه نحو است : پوشيدگى به دليل اختصار سخن ، مانند آيه « وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ » پوشيدگى به دليل اختصار معنا به دليل بسط و اطناب كلام : « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ » زيرا اگر گفته مىشد « ليس مثله شىء » براى شنونده روشن‌تر بود . و بالاخره پوشيدگى معنا به دليل نظم كلام ، مانند : « أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً » كه در تقدير چنين است : أنزل على عبده الكتاب قيما و لم يجعل له عوجا .
نوع دوم ، يعنى متشابه از نظر معنى ، عبارت است از اوصاف خداوند متعال و قيامت . زيرا اين اوصاف براى ما قابل تصور نيست . چون صورت امرى را كه نه حس كرده‌ايم و نه چيزى هم‌جنس آن را ديده‌ايم در نفس ما حاصل نمىشود .
نوع سوم متشابه از نظر لفظ و معنا هر دو است كه بر پنج قسم مىباشد :
1 . تشابه از نظر كميت . مانند عموم و خصوص : « . . . فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ . . . » « 1 »
2 . تشابه از نظر كيفيت . مانند وجوب و استحباب : « فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ »
3 . تشابه از نظر زمان . مانند ناسخ و منسوخ : « اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ »
4 . تشابه از نظر مكان و امور و شرايطى كه در ظرف آنها آيه نازل شده است :
« . . . لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها . . . » « 2 » يا « إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ » . « 3 » زيرا تفسير اين آيه براى كسى كه از عادات عرب در جاهليت اطلاع نداشته باشد ، غير ممكن است .
5 . تشابه از جهت شروطى كه موجب صحت يا فساد عمل مىشود . مانند شروط نماز و نكاح و . . .
اگر در اقسام تشابه كه ما برشمرديم دقت شود ، معلوم مىگردد كه گفته‌هاى مفسران خارج از اين اقسام نيست . » « 4 »
انواع متشابه
انواع متشابه
سخن راغب صرفنظر از بعضى كاستىها سخنى عالى است . بر اساس آنچه گفتيم ،
( 1 ) . « . . . مشركان را بكشيد . . . » ( توبه : 5 ) ( 2 ) . بقره : 189 ( 3 ) . « همانا تأخير [ و تغيير ] ماه حرام به ماهى ديگر افزايش در كفر است . . . » ( توبه : 37 ) ( 4 ) . معجم مفردات ألفاظ القرآن ، راغب اصفهانى ، 261 تحقيق نديم مرعشلى ، المكتبة المرتضوية .