مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٨١
منشأ تشابه ، اقسام و نمونه‌هاى آن
منشأ تشابه ، اقسام و نمونه‌هاى آن
منشأ تشابه ، اقسام و نمونه‌هاى آن
از آنچه گذشت اجمالا دريافتيم كه منشأ تشابه بعضى از آيات پوشيدگى مراد شارع در كلام وى است .
در تشريح اين نكته بايد گفت كه اين تشابه گاه به لفظ گاه به معنا و در پاره‌اى از موارد به لفظ و معنا هر دو بازمىگردد .
قسم اول : مواردى است كه در آن تشابه تنها به پوشيدگى در لفظ بازمىگردد . لفظ يا مفرد است يا مركب . در لفظ مفرد گاه پوشيدگى ناشى از غرابت معناى آن است ، يا ناشى از اشتراك معنا . و پوشيدگى لفظ مركّب يا ناشى از اختصار آن است ، يا ناشى از مبسوط بودن آن ، و يا ناشى از نحوهء نظم و ترتيب آن .
مثال تشابه در لفظ مفرد به سبب غرابت معنا و ندرت استعمال آن لفظ « الأبّ ( به تشديد باء ) در آيهء « وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا » « 1 » است . و « ابّ » گياهى است كه حيوانات آن را مىچرند . زيرا در آيهء بعد مىفرماييد « مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ » « 2 » .
مثال تشابه در لفظ مفرد به سبب اشتراك لفظ در چند معنا لفظ « اليمين » در آيهء « فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ » « 3 » است . معناى آيه اين است كه ابراهيم به سوى بت‌هاى قومش رفت در حالى كه آنها را با دست راست ( نه با دست چپ ) درهم مىكوبيد ؛ يا در حالى كه با قدرت و شدت آنها را درهم مىكوبيد . زيرا دست راست قوىتر از دست چپ است [ و لفظ « يمين » اشاره به قدرت است ] يا در حالى كه آنها را به سبب سوگندى كه خورده بود و قرآن در آيهء « وَ تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ » « 4 » بدان اشاره دارد ، در هم مىكوبيد . لفظ « يمين » در هر سه معناى دست راست ، قدرت ، و سوگند مشترك است . لذا هر سه معنا براى آيهء مذكور جايز به شمار مىرود .
مثال تشابه در لفظ مركّب به دليل اختصار آن ، آيهء « وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ . . . « 5 » » است ، زيرا پوشيدگى مقصود شارع در آن ناشى از
( 1 ) . عبس : 32 ( 2 ) . « تا برخوردارى باشد براى شما و چارپايان شما . » ( عبس : 32 ) ( 3 ) . « پس نهانى بر آنها با دست راست - به قوّت - ضربتى زد . » ( صافات : 93 ) ( 4 ) . « و به خدا سوگند كه پس از آنكه پشت كرده و برگرديد ، بت‌هاى شما را چاره كنم . » ( انبياء : 57 ) ( 5 ) . « و اگر بيم آن داريد كه دربارهء يتيمان نتوانيد به داد و انصاف رفتار كنيد ، پس آنچه شما را از [ ديگر ] زنان