مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٧٦

آراء عالمان دربارهء معناى محكم و متشابه

مىيابد تا « وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ » . خداوند مىتوانست بفرمايد و أما الذين فى قلوبهم استقامة فيتبعون المحكم . ( اما كسانى كه در دلشان استوارى است محكم را پيروى مىكنند . ) اما به جاى اين عبارت فرمود : « وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ » تا لفظ « رسوخ » را ذكر كند . زيرا رسوخ در علم جز پس از تأمل و تفكر فراگير و اجتهاد رسا و بليغ حاصل نمىشود . در نتيجه ، آنگاه كه قلب در راه رشد استقامت يافت و گام‌ها در عرصه علم محكم شد ، زبان صاحب آن به گفتن حق به فصاحت باز مىشود . همچنين ، خداوند به بيان دعايى از راسخان در علم يعنى « رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ » « 1 » اكتفا كرد تا شاهدى باشد بر « الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ » در مقابل « الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ » . اين نحوه بيان به وقف تام بر كلمهء « إِلَّا اللَّهَ » اشاره دارد . « 2 » و نيز شعر بر اين معناست كه بعضى از آيات متشابه مخصوص خداوند متعال است ؛ و هركس در فهم آن تلاش كند مورد اشاره آن حديثى است كه مىفرمايد :

فاحذرهم . « 3 »

اين نظر ، همچنان‌كه ملاحظه مىشود ، كلامى است ارزشمند . و حديثى كه در آخر بدان اشاره شد . حديثى است كه بخارى و مسلم و ديگران از عايشه نقل كرده‌اند كه گفت :

رسول خدا ( ص ) آيهء « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ » . . . « أُولُوا الْأَلْبابِ » ( آل عمران : 7 ) را خواند ، و سپس فرمود فإذا رأيت الذين يتبعون ما تشابه منه فأولئك الذين سمى اللّه ، فاحذرهم . « 4 »

( 1 ) . « پروردگارا ، دل‌هاى ما را پس از آنكه ما را راه نمودى ، از راستى به كژى مگردان و ما را از نزد خود بخشايشى ارزانى دار كه تويى بسيار بخشنده . » ( آل عمران : 8 ) ( 2 ) . دربارهء قرائت آيهء 7 سوره آل عمران ميان مفسران اختلاف شديدى وجود دارد . برخى همچون شافعيان و اكثر مفسران شيعى حرف « و » را در جمله « وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ » حرف عطف دانسته ، لذا معتقدند راسخان در علم نيز تأويل متشابهات را مىدانند . برخى ديگر نظير حنفيان « و » را در « و الراسخون فى العلم » « واو » استيناف مىدانند و قايل به وقف تام در « إِلَّا اللَّهَ » هستند . بنابراين نظر ، معناى آيه چنين خواهد شد كه علم تأويل متشابهات تنها مخصوص خداوند است و بس . براى اطلاع بيشتر - تفسير الميزان ، ج 3 : 49 . ( 3 ) . الإتقان ، سيوطى ، ج 2 ، نوع 43 : 10 . ( 4 ) . « هرگاه كسانى را ديديد كه از متشابهات قرآن پيروى مىكنند ، بدانيد كه همان كسانى هستند كه خداوند ( در قرآن از ايشان ) نام برده است . پس از ايشان بپرهيزيد . » صحيح البخارى ، كتاب التفسير ، تفسير سورة آل عمران ؛ صحيح مسلم ، كتاب العلم ، باب 1 : ح 1 ؛ سنن ابو داود ، كتاب السنة ، « باب فى مجانبة اهل الاهواء » .