مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٧٢
قرآن محكم و قرآن متشابه
« . . . وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً . . . » « 1 » و باز به همين معناست فرمودهء خداوند در بيان داستان بنى اسرائيل آنجا كه مىفرمايد : « . . . إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا . . » . « 2 » خوانندگان محترم براى اطلاع بيشتر مىتوانند به « قاموس فيروزآبادى » ذيل اين دو ماده مراجعه كنند .
قرآن محكم و قرآن متشابه
قرآن محكم و قرآن متشابه
قرآن تصريح دارد بر اينكه كتابى است سراسر محكم . آنجا كه مىفرمايد : « . . . كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ . . . » « 3 » نيز تصريح بر اين دارد كه سراسر متشابه است ، آنجا كه مىفرمايد :
« اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً . . . » . « 4 » همچنين بخشى از خود را محكم و بخشى را متشابه معرفى مىكند آنجا كه مىفرمايد : « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ . . . » . « 5 »
ميان اين سه اطلاق تعارضى وجود ندارد . زيرا معنى محكم بودن همهء قرآن آن است كه نظم‌يافته‌اى استوار و محكمى پيوسته است كه هيچ خلل لفظى و معنايى در آن راه ندارد ؛ و مانند بناى برافراشته و محكم است كه زمان را به هماوردى مىخواند و از هم گسيختگى و سستى در آن راه نمىيابد . و معنى متشابه بودن همهء قرآن اين است كه در استوارى و حسن و بهره‌ورى از اعجاز در لفظ و معنا ، بخشى از آن شبيه بخشى ديگر است ، تا كسى نتواند ميان كلمات و آيات آن در حسن و استوارى و اعجاز قايل به تمايز و برترى شود ؛ و همچون حلقهء يكپارچه و قالب‌ريزىشده‌اى است كه كسى ابتدا و انتهاى آن را تشخيص نمىدهد .
اما معناى محكم بودن بخشى و متشابه بودن بخشى ديگر از قرآن اين است كه قسمى از عبارات قرآنى به گونه‌اى هستند كه دلالت آنها بر مراد و مقصود خداوند متعال روشن است ؛ و قسمى ديگر از اين نظر دلالت آشكارى ندارند . نوع اول را « محكم » و
( 1 ) . « . . . و آن ميوه‌هاى همانند بديشان دهند . . . » ( بقره : 25 ) ( 2 ) . « . . . آن گاو بر ما پوشيده شده است . . . » ( بقره : 70 ) ( 3 ) . « . . . كتابى است كه آيت‌هاى آن استوار و پايدار گشته . . . » ( هود : 1 ) ( 4 ) . « خدا نيكوترين سخن را فروفرستاد - كتابى ماننده به يكديگر . . . » ( زمر : 23 ) ( 5 ) . « اوست كه كتاب را بر تو فروفرستاد ، برخى از آن آيه‌هاى محكم‌اند كه آنها مادر و اصل كتاب‌اند ؛ و برخى ديگر متشابه‌اند . . . » ( آل عمران : 7 )