مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٦٩

آياتى كه به نسخ شدن شهرت يافته‌اند

در تفسير اين آيه مطالب زيادى گفته شده كه نيازى به ذكر آن نمىبينيم . خداوند ما را از گفته‌هاى ضد و نقيض كفايت كند ؛ و از نزاع و اختلاف محفوظمان بدارد ؛ و صفوف ما را بر دين و محبت خود جمع كند ؛ و درود بر پيامبران ؛ و حمد و سپاس مخصوص خداوند پروردگار عالميان است .

آيه دلايلى برشمرده‌اند از جمله آنكه نماز شب از آغاز هرگز واجب نبوده ، بلكه امرى مستحب به شمار مىآمده است . قرآن بر مستحب بودن آن صراحت دارد و مىفرمايد : « وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ . . . » ( اسراء : 79 ) علاوه بر اين ، اگر تهجد بر پيامبر واجب بود ، آن حضرت آن را بر امت خويش نيز واجب مىساخت ، زيرا قرآن بر تبعيت از پيامبر تصريح دارد . از اين گذشته ، مدت زمان تهجد از ابتدا به طور مشخص بيان نشد و مكلف در آن مخير بوده است ، زيرا مىفرمايد « نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ » سپس آيهء « إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ ، عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ » در واقع بيان روشن‌ترى از اين حكم استحبابى است نازل شد ؛ بدين معنا كه خداوند آشكارا مكلف را در ميزان تهجد مخير ساخته ، سپس مىفرمايد من مىدانم كه شما چه ميزان تهجد مىكنيد . برخى مواقع حتى كمتر از ثلثى از شب است . خداوند از شما در مىگذرد و تأكيد مىفرمايد هر مقدار كه مىخواهيد به تهجد بپردازيد ، چه نه مىتوانيد ساعات شب را اندازه‌گيرى كنيد ؛ و نه به علت بيمارى يا جهاد و يا سفر مىتوانيد بيش از اين شب را به عبادت صرف كنيد . مضافا اين كه لازمهء قول به نسخ آن است كه فرض شود خداوند در آغاز تشريع حكم مذكور از ناتوانى مسلمانان در عبادت شبانه بىاطلاع باشد . علامهء طباطبايى در تفسير آيات مذكور مىفرمايد : « لازمهء ناتوانى مسلمانان در اندازه‌گيرى مقدار شب و نزول آيهء « فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ » توسعه در تكليف نماز شب از حيث مقدار تهجد است ، تا اندازه‌گيرى آن بر مكلفان مشكل نباشد . و اين امر غير از نسخ است . » ( تفسير الميزان ، علامه طباطبايى ، ج 29 : 75 ) .