مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٥٦

آياتى كه به نسخ شدن شهرت يافته‌اند

تعارضى ميان اين آيه و آيهء « فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » وجود ندارد ؛ و چون تعارضى در ميان نيست ، نسخى هم روى نداده است . « 1 »

9 - « وَ إِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً « 2 » » « 3 » گفته شده است كه اين آيه به وسيلهء آيات ارث نسخ شده است . اما ظاهرا اين آيه محكم است ، زيرا فرمان مىدهد كه به نزديكان ، يتيمان و افراد مسكين كه به هنگام تقسيم ميراث حضور دارند چيزى بخشيده شود . و اين حكم در مورد افراد مذكور غير وارث به نحو استحباب باقى است ؛ لذا نه تعارضى وجود دارد و نه نسخى . آرى ، اگر حكم بخشيدن به اين افراد به نحو وجوب بود و سپس با آيات ارث اين وجوب نسخ مىشد و به وسيلهء دليل شرعى ديگرى استحباب چنين بخششى مقرر مىگرديد ، چاره‌اى جز پذيرش نسخ نمود . اما بنا بر خبر منقول از ابن عباس ، آيهء مذكور محكم است ، ولى مردم در عمل به آن سستى مىكنند . « 4 » اين خبر ما را بر آن مىدارد كه از ابتدا فرمان مذكور در آيه را مفيد استحباب بدانيم نه وجوب ، تا با محكم بودن آن سازگار باشد . « 5 » ( دقت شود )

10 - « . . . وَ الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ . . . » « 6 » اين آيه به وسيلهء آيهء « . . . وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ . . . » « 7 » نسخ شده است . « 8 » همچنين ، گفته شده كه

( 1 ) . در تفسير عياشى نيز از امام صادق روايت شده كه آيهء « فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » ناسخ آيهء « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ » است . اما با توجه به اينكه احاديث مذكور آحاد هستند و نيز با توجه به عدم تعارض حقيقى ميان آيات مذكور ، نمىتوان نسخ را در اين مورد پذيرفت ؛ و لذا به فرض صحت حديث منقول از امام صادق ( ع ) ، بايد نسخ را در كلام معصوم به معنايى غير از معناى اصطلاحى آن حمل كرد . ( 2 ) . « و چون به هنگام بخش كردن [ ميراث ] ، خويشان و يتيمان و درماندگان حاضر آيند ، از آن روزيشان دهيد و به آنان سخنى نيكو و پسنديده گوييد . » ( نساء : 8 ) ( 3 ) . اين قول از سعيد بن مسيب نقل شده است ( - مجمع البيان ، طبرسى ، ج 3 : 11 ) ( 4 ) . الدر المنثور ، سيوطى ، ج 2 : 113 . ( 5 ) . در تفسير عياشى ذيل اين آيه دو روايت از امام صادق ( ع ) نقل شده است كه اولى بر استحباب بخشش قسمتى از ما ترك به افراد غير وارث ، و دومى بر نسخ تأكيد دارد . ( تفسير العياشى ، ج 1 : 222 - 223 ) ( 6 ) . « . . . و كسانى كه با آنان پيمان بسته‌ايد . پس بهره‌شان را [ از ارث ] بدهيد . . . » ( نساء : 33 ) ( 7 ) . « و خويشاوندان در كتاب خدا [ دربارهء ميراث ] به يكديگر سزاوارترند . » ( انفال : 75 ) ( 8 ) . متن كامل آيهء 33 سوره نساء چنين است : « وَ لِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِينَ عَقَدَتْ