مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٥٠

آياتى كه به نسخ شدن شهرت يافته‌اند

4 - « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ . . . » . « 1 » تشبيه موجود در اين آيه اقتضا مىكند همانند پيشينيان در شب‌هاى ماه روزه مجامعت با همسران و خوردن پس از خواب حرام باشد . چنين حكمى با نزول آيهء « أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ . . . » « 2 » نسخ شد .

اما مىدانيم كه در تشبيه لازم نيست كه شباهت در تمام وجوه باشد ؛ بنابراين تشبيه موجود در آيهء اول اقتضا نمىكند كه روزه به همان نحو كه بر اهل كتاب واجب بوده تشريع شده باشد . بنابراين ، تعارضى ميان دو آيه وجود ندارد و چون تعارض منتفى است ، نسخ نيز منتفى است .

5 - « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ . . . » . « 3 » اين آيه بيانگر حرمت جنگ در ماه حرام است ابن جرير از عطاء بن ميسرة « 4 » روايت كرده كه اين آيه با آيهء « . . . وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً . . . » « 5 » نسخ شده است . ابو جعفر نحاس نقل كرده است كه عالمان ، به جز عطاء ، بر نسخ اين آيه اجماع دارند . وجه اين نسخ آن است كه آيهء « وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً » بيانگر اجازه جنگ با مشركان به نحو عموم است ؛ و عموم در اشخاص مستلزم عموم در زمان است . عالمان در تأييد اين نسخ به جنگ رسول خدا ( ص ) با قبيلهء هوازن در حنين و با ثقيف در طائف در ماه‌هاى شوال و ذىالقعدهء سال هشتم هجرى استناد مىكنند . زيرا در اينكه ذىالقعده از جمله ماه‌هاى حرام است ترديدى نيست . بعضى نيز گفته‌اند كه در اينجا ناسخ نه آيهء مورد اشاره بلكه آيه

آيهء سوم مجددا آيهء دوم نفى شده و مىگويد هركس ماه رمضان را درك كرد روزه بدارد . ملاحظه مىشود كه بنا بر چنين برداشتى ، نه تنها آيات نافى يكديگر هستند ، بلكه انجام يك آيه با آغاز آن متناقض است اين‌گونه پراكنده‌گويى شايستهء نوشتارهاى عادى و متعارف نيز نيست ، چه رسد به فصيح‌ترين كتاب حامل اعجاز و وحى . ( 1 ) . « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، بر شما روزه نوشته شد چنان‌كه بر آنان كه پيش از شما بودند نوشته شد . . . » ( بقره : 183 ) ( 2 ) . « در شب روزه آميزش با زنانتان براى شما حلال شد . . . » ( بقره : 187 ) ( 3 ) . « تو را از كارزار كردن در ماه حرام پرسند . بگو : كارزار كردن در آن [ كارى ] بزرگ است . . . » ( بقره : 217 ) ( 4 ) . عطاء بن مسلم بن ميسرة خراسانى ( 50 - 135 ه . ق ) مفسر ، تابعى . از آثار اوست : التفسير ، الناسخ و المنسوخ ( الأعلام زركلى ، 4 : 235 ) ( 5 ) . « . . . با همهء مشركان بجنگيد همچنان كه با همهء شما مىجنگند . . . » ( توبه : 36 )