مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨٤٥
آياتى كه به نسخ شدن شهرت يافته‌اند
گرفته است كه به هنگام تغيير قبله به سوى كعبه و در پاسخ به كسانى كه بر اين تغيير خرده مىگرفتند نازل شده‌اند . يك‌بار ديگر اين آيه را به طور كامل بخوانيم : « سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ . . . » « 1 » برخى از عالمان با اين استدلال كه آيهء « وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ . . . » بيانگر جواز ايستادن به سويى غير از قبله در نماز نافله و در حال سفر بر مركب است ، تعارض ميان آن و آيهء قبله را نپذيرفته و نسخ را در اين مورد رد كرده‌اند . آنان مىگويند اين حكم به قوت خود باقى است و نسخ نشده است . آيهء دوم نيز بيانگر وجوب ايستادن به سوى كعبه در نمازهاى واجب است . بعضى ديگر آيهء اول را بر ايستادن به هر جهتى به هنگام دعا و نيايش ، و آيهء دوم را بر ايستادن به جهتى خاص در هنگام نماز حمل كرده‌اند . بنابراين دو احتمال ، تعارضى ميان آيات مذكور نيست ؛ و چون تعارض نيست ، نسخى هم رخ نداده است . دو نظر اخير هر چند در محكم بودن آيهء مورد بحث با نظر پيشين سازگارى دارد ، اما هم چنان‌كه پيداست ، مبتنى بر تأويلى خلاف ظاهر در معناى آيه مذكور است . آرى ، بنا بر رأى كسانى كه نسخ سنت را به وسيلهء قرآن پذيرفته‌اند ، آيهء « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ » ناسخ حكم سنت مبنى بر وجوب ايستادن به سوى بيت المقدس در نماز است . « 2 »
2 - « كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى » « 3 » آيه مفيد اين معناست كه وصيت به نفع پدر و مادر و نزديكان بر هر مسلمانى كه در معرض مرگ قرار مىگيرد فرضى مقرر و حتى واجب است . در نسخ اين آيه و آيهء ناسخ آن اختلاف نظر وجود دارد . جمهور عالمان بر اين عقيده‌اند كه اين آيه منسوخ و ناسخ آن آيات ارث است . همچنين ، گفته شده است آيهء مذكور به وسيلهء سنت ، يعنى حديث « لا وصية لوارث » نسخ شده است . « 4 » و نيز گفته شده است كه به وسيلهء اجماع امت بر عدم وجوب وصيت به سود والدين و نزديكان
( 1 ) . « زودا كه نابخردان مردم گويند : چه چيز آنان را از قبله‌اى كه بر آن بودند بگردانيد ؟ بگو : خاور و باختر خداى راست . . . » ( بقره : 142 ) ( 2 ) . دربارهء نسخ آيهء مذكور رأى ديگرى نيز وجود دارد كه در سستى و نااستوارى نظير آراء پيشين است . براى اطلاع بيشتر - البيان ، آيت اللّه خويى : 291 . ( 3 ) . « بر شما نوشته شد كه چون يكى از شما را مرگ فرارسد ، هرگاه ، مالى به جا گذارد ، براى پدر و مادر و خويشان به نيكويى وصيت كند كه اين سزاوار پرهيزگاران است . » ( بقره : 180 ) ( 4 ) . - ص 827