مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٨١٠
دلايل قايلان به جواز اين نوع از نسخ
نسخ حكم پيش از امكان امتثال آن
نسخ حكم پيش از امكان امتثال آن
دانشمندان بر منع نسخ حكم پيش از فراهم آمدن امكان اطلاع مكلف از آن اتفاق نظر دارند ؛ كما اينكه همگى نسخ حكم را پس از امكان امتثال از سوى مكلف جايز مىدانند .
در اين باره جز كرخى « 1 » كسى نظر مخالف ندارد « 2 » . بنا بر آنچه از كرخى نقل شده است ، وى نسخ حكم را پيش از آنكه از سوى مكلف عملا امتثال شود جايز نمىداند . اما در مورد نسخ حكم بعد از فراهم آمدن امكان آگاهى از آن و پيش از فراهم آمدن امكان امتثال آن از سوى مكلف ، ميان عالمان اختلاف نظر وجود دارد . جمهور عالمان اهل سنت و هم نظران ايشان به جواز چنين نسخى رأى داده‌اند و عموم معتزليان و همفكران آنان اين نسخ را ممنوع دانسته‌اند . به عنوان مثال ، خداوند سبحان مىفرمايد : « كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى » « 3 »
عموم عالمان ما نسخ وجوب وصيت مورد اشاره در اين آيه را پس از فراهم آمدن امكان اطلاع از چنين حكمى و پيش از آنكه مرگ يكى از مكلفان فرارسد [ و امكان عمل آن فراهم آيد ] جايز شمرده‌اند . اما عموم معتزله نسخ اين حكم را جز پس از فرا رسيدن مرگ يكى از مكلفان و امكان عمل به آن محال مىدانند . بنا بر آنچه از كرخى نقل شده است ، وى مجرد امكان انجام وصيت از سوى مكلف را كافى نمىداند ؛ بلكه از نظر او بايد يكى از مكلفان عملا وصيت كرده باشد تا نسخ پس از آن مجاز باشد .
دلايل قايلان به جواز اين نوع از نسخ
دلايل قايلان به جواز اين نوع از نسخ
كسانى كه اين نوع از نسخ را جايز مىدانند به دلايل ذيل استناد مىكنند :
1 . نسخ حكم پيش از فراهم آمدن امكان امتثال آن عقلا محال نيست ؛ و هرچه وقوع
( 1 ) . عبد الله بن حسين كرخى ، ابو الحسن ( 260 - 340 ) فقيه و رئيس مذهب حنفى در عراق . از آثار اوست ، رسالة فى الأصول التى عليها مدار فروع الحنفية ، شرح الجامع الصغير و شرح الجامع الكبير . ( الأعلام زركلى ، 4 : 193 ) ( 2 ) . علاوه بر كرخى ، برخى از عالمان حنبلى ، جصاص ، ماتريدى و دبوسى از اصحاب ابو حنيفه و صيرفى از اصحاب شافعى نسخ حكم را پيش از عمل به آن نپذيرفته‌اند از جمله - الأحكام ، آمدى ، 2 : 253 و الأحكام ، ابن حزم ، 4 : 472 . ( 3 ) . « بر شما نوشته شد كه چون يكى از شما را مرگ فرارسد ، هرگاه مالى به جاى گذارد براى پدر و مادر و خويشان ، به نيكويى وصيت كند كه اين سزاوار پرهيزگاران است . » ( بقره : 180 )