مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٦١٦

روش مفسران به رأى

فاسقى كه فسقش را آشكار مىسازد . بلكه از كسى بيم دارم كه قرآن را به روانى و نيكويى مىخواند و سپس آن را به معنايى غير صحيح تفسير مىكند .

همهء اين تصريحات بر تفسيرى حمل مىشود كه با ادلهء شرع و قواعد زبان عربى سازگار نباشد . ناگفته نماند سخن گفتن دربارهء قرآن بر اساس رأى و نظر بدين معناست كه ( گفته يا ادعا شود ) خداوند از كلام خود فلان معنا را اراده نكرده است . و چنين ادعايى امرى بس خطير و مسئوليت آن بس عظيم است . از خداوند متعال سلامت از انحراف مسئلت داريم .

روش مفسران به رأى

روش مفسران به رأى

آنچه گذشت به طور خلاصه از اين قرار است كه بر كسى كه به بالاترين مراتب تفسير به رأى مىپردازد واجب است احتياط پيشه سازد و به همه علومى كه ذكر آن رفت تمسك جويد ، تا به مراد و مقصود آيات دست يابد يا بدان نزديك گردد . همچنين ، بر او واجب است تا با پيروى از موارد زير ، در تفسير قرآن شيوهء صحيح و مطمئنى را در پيش گيرد .

1 . معناى لفظ يا آيه را از خود قرآن بجويد . و اگر يافت نشد ، به سنت مراجعه كند ، زيرا سنت شارح قرآن است . اگر از سنت نيز به دست نيامد ، به گفتار اصحاب رجوع كند ؛ زيرا آنان علاوه بر آنكه در علم و عمل ممتاز بودند ، بهتر از ديگران با قرآن و شرايطى كه قرآن در آن نازل شد و نيز اسباب نزول آن آشنايى داشتند ؛ و خود به هنگام نزول وحى شاهد آن بودند ، بنابراين بهترين تفسير ، تفسير به نقل است .

2 . اگر معنى لفظ و آيه در قرآن و سنت و اخبار اصحاب به دست نيامد ، لازم است كه مفسر با رعايت موارد زير سعى و اهتمام كند :

الف ) با علوم مربوط به مفردات ، از جمله علم لغت و صرف و اشتقاق ، آغاز كند . و در اين مسير به معانيى كه در عصر نزول از الفاظ قرآن استعمال مىشده توجه داشته باشد .

ب ) با در نظر گرفتن قبل و بعد آيات ، از حيث اقتضاى اعراب و قانون بلاغت هر آيه را بررسى كند و به تعبيرى برسد كه با ذوق بيانى و گفتارى وى سازگار افتد .

ج ) مقدم داشتن معناى حقيقى بر معناى مجازى ، به طورى كه تا تمسك به معناى حقيقى ممكن باشد ، معناى مجازى مورد استفاده قرار نگيرد .

د ) توجه به سبب نزول . زيرا ، همان گونه كه در مبحث اسباب نزول گذشت ، سبب