مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٣٠٥
پاسخ به شبهه‌هايى درباره جمع‌آورى قرآن
وَحْيُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً . . . » « 1 » به همين دليل نازل شد « 2 » .
ثانيا ، عبارت « إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ » وقوع فراموشى را تعليق بر مشيت خداوند مىكند و به دليل آنچه گذشت ( مانند اين فرموده خداوند : إن علينا جمعه و قرآنه ) ، چنين مشيتى واقع نشد . بنابراين نسيان نيز پديد نيامد . زيرا لازمه عدم وقوع معلق عليه عدم حصول امر معلق است . شخصى كه با قواعد و اسلوب‌هاى زبانى آشنايى دارد و دلايل ارائه‌شده را از نظر گذرانده است ترديد نخواهد كرد كه خداوند در آيه مورد بحث به رسول خود وعدهء اكيد مىدهد كه قرآن را به وى مىآموزد و پيامبر هرگز آن را فراموش نخواهد كرد وعده‌اى استثناءناپذير كه مضمون تأكيد با خود دارد ، و گرنه آيه حاوى هيچ اطمينانى براى پيامبر ( ص ) نمىبود و به كلامى لغو و عبث شبيه مىشد . مرحوم علامه شيخ محمد عبده در تفسير خود راجع به استثناى موجود در اين آيه مىگويد :
چون وعدهء اين آيه وعده‌اى مؤكد و الزام‌آور است و احتمال مىرفت اين توهم پديد آيد كه امرى خلاف آن وعده از قدرت و مشيت الهى خارج است ، استثنا بر « إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ » به آيه افزوده شده است تا تأكيدى بر اين مطلب باشد كه اگر او اراده كند چيزى از خاطر تو ببرد ، از آن ناتوان نيست . اما مشيت او نفى فراموشى از تو است . گفته‌اند اين بدان مىماند كه مردى به دوست خود بگويد : تو در مال من سهيم هستى ، مگر آنچه را خدا بخواهد ، پس مراد وى استثناى چيزى از مال نيست ، بلكه اين از قبيل استعمال قلت در معناى نفى است . مانند اين استثناء در سوره هود نيز آمده است آنجا كه مىفرمايد : « وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ » « 3 » استثنا در چنين سياقى ذهن را متنبه مىسازد بر آنكه تأييد و جاودانگى از كرم خداوند و گستردگى بخشش اوست ، نه آنكه امرى بر خداى واجب و لابد باشد .
و اگر سلب آنچه را بخشيده است اراده كند ، مانعى او را از اين كار بازنخواهدداشت . رواياتى كه بر فراموش شدن امرى از ذهن پيامبر ( ص ) دلالت دارند ، بر فرض صحت ، مشعر بر مطالبى غير از آيات قرآن و احكامى است كه حضرت به ابلاغ آنها مأمور بوده است . و هرچه غير از اين گفته شده از بافته‌هاى ملحدان است كه
( 1 ) . طه : 114 ( 2 ) . در المنثور ، جلال الدين سيوطى ، ج 4 : 304 ؛ ج 6 : 28 و 339 . ( 3 ) . « و اما كسانى كه نيك‌بخت شوند پس در بهشت جاويدانند تا آسمان‌ها و زمين هستند ، مگر آنكه پروردگار تو خواهد بخششى هميشگى و نابريده » . ( هود : 108 )