مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٢٩٤
ضابطه و معيار عثمان در كتابت مصاحف
اين قرائت « فامضوا إلى ذكر اللّه » كه به جاى « فاسعوا » آمده است ، يا « و كان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة صالحه غصبا » كه كلمه « صالحه » بر آن افزوده شده است و نظاير آن .
با نسخه‌بردارى مصاحف متعددى تهيه شد . زيرا عثمان در نظر داشت آنچه را كه مورد اجماع قرار گرفته است به همه سرزمين‌هاى اسلامى بفرستد . مصاحف از نظر اثبات و حذف و بدل و . . . به گونه‌اى متفاوت با يكديگر نوشته شدند . زيرا عثمان مىخواست مصاحف مشتمل بر حروف هفت‌گانه باشند . به همين منظور ، از اعراب‌گذارى و نقطه‌گذارى كلمات خوددارى كردند تا نسخه‌ها پذيرش قرائت‌هاى مختلف را داشته باشند . فقدان اعراب و نقطه موجب مىگشت برخى از كلمات از نظر رسم الخط به بيش از يك وجه خوانده شوند . مانند فتبينوا در آيه « . . . إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا . . . » « 1 » كه در صورت عارى بودن از اعراب و نقطه فتثبّتوا كه خود يكى از قرائات به شمار مىآيد ، خوانده مىشود . همچنين ننشرها در آيه « وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها » « 2 » كه در صورت عارى بودن از اعراب و نقطه مطابق قرائت ديگرى ننشزها با « ز » خوانده مىشود . همين‌طور كلمه افّ كه قرائت آن را تا 37 وجه ذكر كرده‌اند . اما كلماتى كه صورت املايى آنها در غيبت حركات و نقطه جز يك قرائت را امكان نمىداد ، ليكن آنها را به صورت‌هاى ديگر نيز قرائت كرده بودند ، در برخى نسخه‌هاى قرآن به نحوى املا مىشد كه به همان قرائت خوانده شود و در برخى قرآن‌ها به صورتى مىنوشتند كه بر نحوه خواندنى ديگر دلالت كند . مانند كلمه وصّى به تشديد ص و اوصى با همزه ، در آيه « وَ وَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ . . . » « 3 » كه به هر دو قرائت خوانده شده است و يا عبارت من تحتها الأنهار در آيه « . . . لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ . . . » « 4 » كه بنا بر قرائت ديگر تحتها الأنهار ( بدون من ) خوانده شده است . خلاصه آنكه الفاظى كه تنها يك قرائت داشتند به طور طبيعى در همه مصاحف با رسم الخط واحدى نوشته مىشدند . اما الفاظى كه داراى چند قرائت بودند ولى از نظر رسم الخط پذيرش قرائات مختلف را نداشتند در هريك از مصاحف مطابق يكى از قرائت‌ها نوشته مىشدند . نسخه‌برداران
( 1 ) . حجرات : 6 ( 2 ) . بقره : 259 ( 3 ) . بقره : 132 ( 4 ) . آل عمران : 198