مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٢٣١
7 . وجوه متعلق به مكى و مدنى
فواحش عبارت است از هر گناهى كه حد بر آن واجب باشد . و كبائر آن دسته از گناهانى را گويند كه كيفرش آتش باشد . و لمم گناهانى است ميان اين دو گروه از گناهان . در حالى كه مىدانيم در مكه هنوز حد و كيفر شرعى و نظير آن تشريع نشده بود . « 1 »
اين سخن سيوطى جاى تأمل دارد . زيرا اولا تفسير وى از فواحش مورد اتفاق و تأييد همگان نيست . بلكه بعضى آن را به مطلق كبيره تفسير كرده‌اند ؛ و بعضى ديگر آن را ، بدون آنكه اختصاص به حد دهند ، به گناهانى كه عقوبت آن‌ها بزرگ است تفسير كرده‌اند . سيوطى خود در سورهء انعام فواحش را كبائر معنا كرده است . ثانيا ، گروهى از عالمان اين آيه را از سورهء نجم استثنا و بر مدنى بودن آن تصريح كرده‌اند . « 2 »
- آيات مشابه نزول مكى در سوره‌هاى مدنى مانند سورهء و العاديات ضبحا و يا اين فرمودهء خداوند سبحان در سورهء مدنى انفال آيهء 32 « وَ إِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ . . . » « 3 »
اين سخن نيز جاى تأمل دارد . زيرا همان گونه كه گذشت ، بنا بر مشهور سورهء و العاديات مكى است ؛ همچنين ، بر مكى بودن آيهء ( و إذ قالوا اللّه ) م تصريح شده است .
خود سيوطى از مقاتل نقل مىكند كه گفت : اين آيه در سورهء مدنى انفال از موارد استثنا است . « 4 » بلكه برخى تصريح كرده‌اند كه اين آيه با دو آيه قبل و چهار آيهء بعد از آن مكى و از مستثنيات سورهء مدنى انفال است .
- آنچه از مكه به مدينه برده شد . مانند سورهء يوسف و سورهء اخلاص و سورهء سبح .
- آنچه از مدينه به مكه برده شد . مانند آيهء ربا در سورهء بقره و صدر سورهء توبه كه
( 1 ) . الإتقان ، ج 1 ، معرفة المكى و المدنى : 51 ( 2 ) . خود سيوطى نيز اين آيه را در سورهء نجم استثنا كرده و آن را مدنى دانسته ؛ - الإتقان ، ج 1 ، معرفة المكى المدنى ، 1 : 47 ( 3 ) . همان مأخذ ، 51 ( 4 ) . همان مأخذ : 42 . شايان ذكر است كه آنچه سيوطى در اين قسمت از مقاتل نقل مىكند مكى بودن آيهء « وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُ اللَّهُ ، وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ » يعنى آيهء 30 سورهء انفال است ، نه آيهء « وَ إِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ . . . » كه آيهء 32 است . مضافا براى اينكه سيوطى نظر مقاتل را مبنى بر مكى بودن آيهء سىام نمىپذيرد و خبر صحيح ابن عباس را مبنى بر مدنى بودن آيهء مذكور شاهد مىآورد .