مناهل العرفان في علوم القرآن (فارسى) — الصفحة ٢٢٣
1 . معانى اصطلاحى مكى و مدنى
آنچه در قرآن يا أيها الناس يا يا بنى آدم به كار رفته مكى ، و آنچه در آن يا أيها الذين آمنوا آمده مدنى است « 1 » .
همان گونه كه ملاحظه مىشود ملاك اين بخش‌بندى مخاطبان قرآن است . اما دو اشكال بر اين تقسيم گرفته‌اند :
اول اين كه مانند تقسيم قبلى مضبوط و جامع افراد نيست ، زيرا در قرآن مواردى را مىتوان يافت كه با هيچ‌يك از از اين دو خطاب آغاز نشده است . مانند ابتداى سورهء احزاب : « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ » « 2 » و يا آغاز سوره منافقين :
« إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ . »
دو ديگر آنكه اين تقسيم در همهء مواردى كه دو صيغه خطاب مذكور به كار رفته است مانع اغيار نيست ، زيرا در قرآن آياتى مدنى به چشم مىخورند كه با صيغه خطاب يا أيها الناس آغاز شده‌اند ، مانند سورهء نساء كه تماما مدنى است ، و با آيهء « يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ » آغاز شده است . و نيز سوره بقره كه تماما مدنى است و در آن آيه « يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ » آمده است . متقابلا در قرآن آيات مكى وجود دارند كه با خطاب يا أيها الذين آمنوا ، آغاز شده‌اند ، مانند سورهء حج كه تماما مكى است اما در اواخر آن اين آيه آمده است « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا » « 3 » .
بعضى گفته‌اند اگر صاحبان اين نظر منظورشان آن باشد كه تقسيم مذكور اطلاق دارد ، بايد در آن تأمل كرد ؛ زيرا در سورهء بقره كه مدنى است آيهء « يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ » نيز آمده است . اينان مىافزايند ليكن اگر مقصود آن باشد كه غالبا چنين است ، نظر صحيحى است . « 4 »
به نظر ما ، صحت كلام ايشان موجب آن نمىشود كه تقسيم نيز صحيح باشد . زيرا شأن تقسيم صحيح آن است كه جامع و مانع باشد و قيد قصد اغلبيت تقسيم را هر چند مطرد مىدارد ، مانعيت آن را موجب نمىشود ؛ در نتيجه نقص تقسيم همچنان باقى
7 : 342 ) ( 1 ) . فضائل القرآن ، ابو عبيد : 222 ( 2 ) . احزاب : 1 ( 3 ) . حج : 77 ( 4 ) . البرهان فى علوم القرآن ، زركشى ، ج 1 ، نوع نهم . معرفة المكى و المدنى : 278